Ispan tili

Ispan tili (ispança: español yoki castellano) — hind-yevropa tillari oilasining roman tillari guruhiga mansub til. U Ispaniya va Lotin Amerikasining köpçilik xalqlari tilidir.

Ispan tili hind-yevropa tillari oilasining roman tillariga kiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, u Pireney yarim orolida sözlaşilgan xalq lotin tilidan kelib çiqqan va Ibero-roman tillar guruhiga mansub. Zamonaviy ispan luğatining taxminan 75 foizi lotin tilidan olingan, bunga qadimgi yunon tilidan lotin orqali kirgan sözlar ham kiradi.

Sözlaşuvçilar soni haqidagi ma'lumotlar manbalarga qarab farq qiladi. Özbekça Vikipediyada dunyo böylab 590 million kişi ispan tilida sözlaşadi deyilgan. Inglizça Vikipediyada ona tili sifatida 519 million, ikkinçi til sifatida sözlovçilarni qöşganda taxminan 636 million kişi körsatilgan. Rusça Vikipediyaga köra, ona tili sifatida 500 milliongaça, ikkinçi tilni hisobga olganda 600 milliondan ortiq kişi sözlaşadi.

Ona tili böyiça ispan tili xitoy tilidan (mandarin) keyin ikkinçi örinda turadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ona tilida sözlaşuvçilar eng köp davlat — Meksika (130 million kişi). Rusça Vikipediyaga köra, AQShda 34,5 million kişi ispan tilida gaplaşadi; Puerto-Rikoda u ingliz tili bilan birga davlat tili hisoblanadi.

Ispan tili Birlaşgan Millatlar Taşkiloti, Yevropa Ittifoqi, Afrika Ittifoqi, Amerika davlatlari taşkiloti va boşqa xalqaro taşkilotlarda rasmiy til sifatida qöllanadi. U ingliz va fransuz tillari qatori eng köp örganiladigan çet tillaridan biridir. Internetda foydalanuvçilar soni böyiça ingliz va xitoy tillaridan keyin uçinçi örinda turadi.

Ispan tili Kastiliya qirolligida şakllangan. Inglizça Vikipediyaga köra, xalq lotin tili Pireney yarim oroliga Rimliklar tomonidan miloddan avvalgi 210-yildan, Ikkinçi Pun uruşi davrida olib kelingan. Undan oldin yarim orolda boşqa tillar, jumladan, ibtidoiy bask, iber, lusitan, keltiber va gallesiya tillari qöllangan.

Ispan tilining oldingi şakli izlari bor eng qadimgi hujjatlar 9-asrga mansub. Yozma me'yor 13-asrda Toledoda şakllana boşlagan, 1570-yillardan Madridda ham rivojlangan. Reconquista jarayonida bu şeva janubga yoyilgan va Al-Andalusning arab tilidan köplab sözlar olgan (taxminan 4000 ta arabça söz, tilning taxminan 8 foizi).

1492-yilda Salamankada Elio Antonio de Nebrixa yozgan «Kastiliya tili grammatikasi» zamonaviy yevropa tili uçun yozilgan birinçi grammatika bölgan. 16-asrdan boşlab til Amerikaga va Ispaniya Şarqiy Hindistoniga olib kirildi. Rusça Vikipediyaga köra, 1780-yildan Ispaniya qirollik akademiyasi Akademik luğatni muntazam naşr etib kelmoqda.

Ispan imlosi talaffuzga yaqin: rusça Vikipediyaga köra, istisnolar sifatida jim h, b/v, e/i oldidan g/j va ayrim mintaqalarda c/z/s, y/ll körsatilgan. Fe'lning 16 ta grammatik zamoni bor. Lotinça f boşlanğiç tovuşi köpinça h ga özgargan (masalan, fierro va hierro juftligi). Zamonaviy ispan tilida yozilişi b va v harflari boşqaça bölsa-da, talaffuzda farq yöq.

Tilning ikki nomi bor: español va castellano. Ispaniya 1978-yilgi Konstitutsiyasi davlat tilini castellano deb atagan; Qirollik akademiyasi 1713–1923-yillarda tilni castellano deb atagan, hozir naşrlarida español atamasini afzal köradi, ammo ikkala nomni teng deb hisoblaydi.