Dominikana Respublikasi

Dominikana Respublikasi (ispança: República Dominicana) — Katta Antil orollari guruhidagi Gaiti orolining şarqiy qismida joylaşgan davlat. Poytaxti — Santo-Domingo, rasmiy tili — ispan tili. Mamlakat 1945-yildan BMT a'zosi.

15-asr oxirigaça hududda indeys qabilalari yaşagan. 1492-yilda X. Kolumb orolga kelib, uni Espanola deb atadi. Mahalliy aholining ança qismi qirilib ketgaç, orolga qullar olib kelindi. 1697-yilgi Risvik sulhiga köra orolning ğarbiy qismi Fransiyaga topşirildi, şarqiy qismi Ispaniya qölida qoldi. 1795-yilda ispanlar orolning şarqiy qismini ham Fransiyaga topşirdi; 1804-yilda ğarbiy qismda Gaiti davlati tuzildi.

Mamlakat 1844-yil 27-fevralda mustaqilligini e'lon qildi; bu kun milliy bayram hisoblanadi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, bundan oldin 1821-yil noyabrda Ispaniyadan mustaqillik e'lon qilingan, biroq 1822-yil fevralda Gaiti uni qöşib olgan. Ikkala manbaga köra, 1861-yilda Ispaniya mamlakatni qaytadan qöşib oldi, 1863–1865-yillardagi Restavratsiya uruşidan söng esa çiqib ketdi.

1905-yilda AQSH mamlakat bojxonalarini nazoratga oldi. AQSH qöşinlari 1916–1924-yillarda mamlakatni egallab turdi. 1930-yildan R. Truxilo hokimiyat tepasida bölib, 1961-yilda öldirildi. 1962-yilgi saylovda X. Boş prezident böldi, 1963-yil sentabrda uni harbiylar ağdardi. 1965-yilda qözğolon va AQSH aralaşuvi sodir böldi. X. Balager 1966–1978-yillarda prezident böldi; 1978-yilda A. Gusman saylandi, 1996-yilda Fernandes Reyna ğalaba qozondi, 2000-yildan I. R. Mexia Dominges prezident böldi.

Mamlakat maydoni — 48,4 ming km² (Özbekça maqola), ingliz tilidagi Vikipediyada 48 671 km². Aholisi haqida ma'lumotlar turliça: 8,5 mln (1999), taxminan 10,4 mln (2024, rus tilidagi Vikipediya) va taxminan 11,4 mln (2024, ingliz tilidagi Vikipediya). Sohillari köplab qöltiqlar bilan parçalangan, hududning yarmidan köpi toğlardan iborat. Markaziy qismida Kordilyera-Sentral (Duarte toği, 3175 m gaça), şimolda Kordilyera-Septentrional, şarqda Kordilyera-Oryental tizmalari bor. Janubiy sohil yaqinida Saona, Katalina va Beata orollari joylaşgan. Iqlimi tropik; pasttekisliklarda örtaça oylik harorat 25–27°, yiliga 1000–2000 mm yoğin yoğadi, tropik dovullar bölib turadi. Zilzilalar tez-tez böladi.

Dominikana Respublikasi — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1966-yil 28-noyabrda qabul qilingan, 1994-yilda özgartişlar kiritilgan. Davlat va hukumat boşliği — prezident, u 4 yil muddatga umumiy ovoz beriş bilan saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni senat va deputatlar palatasidan iborat Milliy kongress amalga oşiradi. Ma'muriy jihatdan 29 viloyat va 1 milliy okrugga bölinadi.

Özbekça Vikipediyaga köra, mamlakat agrar yönalişda; qişloq xöjaligi yalpi içki mahsulotning 15 foizini beradi. Asosiy ekinlar: şakarqamiş, kakao, banan, tamaki. Boksit, ferronikel, oltin, kumuş va boşqa foydali qazilmalar qazib olinadi. 20 ta erkin iqtisodiy zonada kiyim-keçak işlab çiqariladi, sönggi yillarda xorijiy sayyohlik rivojlangan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, mamlakat Karib havzasidagi eng yirik iqtisodiyotga ega, Pueblo Viejo oltin koni esa dunyoda işlab çiqariş böyiça uçinçi örinda turadi.

Adabiyoti ispan tilida rivojlangan. Birinçi milliy madhiya muallifi F. M. del Monte 19-asrda yangi adabiyotga asos soldi; birinçi milliy roman — M. de X. Galvanning «Enrikilo» asari. Santo-Domingoda 1538-yilda asos solingan universitet mavjud, Torre del Omenaxe minorasi (1503–07), sobor va Kasa del Amirante saroyi hozirgaça saqlangan. Aholining aksariyati katoliklar.