Relyefi va geologik tuzil i ş i. Materik yer yuzasi asimmetrik tuzilişga ega: ğarbiy qismi Kordilyera toğ sistemasi, şarqi — keng tekisliklar va past toğlardan iborat. Materik ğarbining örtaça bal. 1700 m, şarqida 200—300 m çamasida. Ş.A.ning örtaça bal. 720 m. Şim. va şim.şarqda Lavrentiy qirlari, undan jan.da, asosan, AQŞ hududidagi Markaziy tekisliklar ğarbda nisbatan baland (500—1500 m) Buyuk tekisliklarga ötib boradi. Ulardan şim.da Makenzi pasttekisligi joylaşgan. Tekislik jan. şarqda Appalaçi toğlari bilan öralgan. Bu toğlar jan. ğarbdan şim.şarqqa Nyufaundlend o.gaça çözilgan. Kanada Arktika arxipelagining şarqiy qismi, Grenlandiyaning sohil qismi relyefi ham toğli. Toğlar ğarbga tomon pasayib boradi va plato hamda pasttekisliklar bilan almaşinadi. Materikning jan.şarqiy çekkalari şarqda Atlantikaböyi pasttekisligi va jan.da Meksikaböyi pasttekisligi kabi qirğoqböyi pasttekisliklaridan iborat.
Kordilyera toğlari şim.ğarbdan jan.şarqqa çözilgan Bruks, Makenzi, Qoyali toğlar va Şarqiy SyerraMadre kabi bir qança yoysimon tizmalardan iborat. Ulardan ğarbda bal. 1000—2000 m liiçki yassitoğ (Yukon, Katta Havza va boşqalar) va platolar (Britaniya Kolumbiyasi, Kolumbiya, Kolorado) mintaqasi joylaşgan. Yassitoğliklar supasimon tekisliklar, tizmalar va soyliklar (Ajal vodiysi — 85 m) dan iborat. Yassitoğ va platolar ğarbda Kordilyera toğlarining eng baland tizmalariga tutaş. Ş.A.dagi eng baland nuqta ham Kordilyera toğlarining Alyaska tizmasida (MakKinli çöqqisi, 6193 m). Meksika toğligidan jan. da Kordilyera toğlari ikki tarmoqqa ajralib, biri suv osti tizmalari va VestIndiya o.larini hosil qilib, Venesuela And toğlariga, ikkinçisi Teuantepek va Panama böyinlari orqali And toğlariga ulanib ketadi.
Ş.A. relyefi joyning geologik yoşi, kontinental rivojlanişi tarixiga qarab turliçadir. Lavrentiy qirlarining geologik strukturasi juda qadimgi, relyefi paleozoy boşlaridan şakllangan. Törtlamçi davrda muz bosişi natijasida qirning markaziy qismi çökkan, Gudzon qöltiği botiği vujudga kelgan. Appalaçi toğlarining relyefi toğ jinslarini daryolar yuvib ketişi natijasida hoz. şaklini olgan. Arktika o.laridagi toğlar mezokaynozoyda şakllangan. Grenlandiya o.da öşa paytda otilib çiqqan bazaltlardan baland toğlik hosil bölgan. qadimiy va hoz. muzliklar relyefning nihoyatda parçalanib ketişiga sabab bölgan. Aleut tizmasi, Vrangel massivi, Kaskad toğlari vulkan otilişi natijasida hosil bölgan.
Ş.A.ning markaziy katta qismi hamda Grenlandiya o.ning şim. va şim. şarqidan boşqa joylari tokembriy davriga mansub Şimoliy Amerika (Kanada) platformasi joylaşgan. Uni kaledon, gersin, mezozoykaynozoy yoşidagi toğ tizmalari örab olgan. Atlantikaböyi va Meksika böyi pasttekisliklari mezozoykaynozoy jinslari bilan qoplangan paleozoy zaminli platformaning plitalaridir. Ş.A.da foydali qazilmalar aksari Kanada qalqoni va Kordilyera toğlarida. Tokembriy Kanada qalqonida temir rudasining yirik konlari, sulfid, mis, nikel va uran rudalari, şuningdek, oltin va rangli metall konlari, çekka qismlarida neft va gaz hamda toşkömir konlari köp uçraydi. Kordilyera toğlarida oltin, kumuş, mis, rux, qörğoşin, molibden, simob, volfram rudalari keng tarqalgan, kamroq miqdorda temir rudasi topilgan. Qoyali toğlarda neft va gaz, fosforit konlari oçilgan.
Iqlimi. Ş.A.da radiatsiya balansi 56° şahrik.dan şim.da 20 kkal/sm2, jan.da köpayib borib, 30° şahrik.dan jan.da 60—80 kkal/sm2 ga teng. Materik hududining katta qismida havo oqimi ğarbdan şarqqa, faqat jan., tropik kengliklarda şim.şarqdan jan.ğarbga (passat) harakatlanadi. Kordilyera toğlarining içki platolarida antitsiklonlar vujudga keladi. Siklon ortidan sovuq Arktika havosi jan. tomon ba'zan Meksika qöltiğigaça yetib keladi. Tinç okean sohilida qişda havo iliq böladi, yomğir va toğli yerlarda qor yoğadi. Alyaskada, Kordilyera toğlarining içki platolarida va Kanadaning şim.ğarbida esa sovuq va quruq böladi. Materikning markaziy va şarqiy qismlarida obhavo teztez sovib turadi. Yozda materikka havo Meksika qöltiğidan kirib boradi va markaziy hamda şarqiy hududlarga köp yoğin yoğadi. Markaziy Amerika va VestIndiyaga ekvatorial musson şamollari juda köp yoğin olib keladi. Materikning jan. qismida havo quruq va issiq böladi, kuçli şamollar esadi. Katta havzada va Buyuk tekisliklarda teztez çang böronlari böladi. Yanv.ning örtaça t-rasi —36° dan (Kanada Arktika arxipelagining şim.da) 20° gaça (Florida ya.o. janubi va Meksika yassitoğligida). Eng past tra —64° (Alyaska va Kanadaning şim.ğarbida), Grenlandiyada —70° tra kuzatilgan. Iyulning örtaça t-rasi —4° dan (Kanada Arktika arxipelagi şim. da) 32° gaça (AQŞning jan. ğarbida). Eng yuqori tra Ajal vodiysida 57° (Ğarbiy yarim şarda eng yuqori) kuzatilgan. Eng köp yoğin Alyaskaning jan. şarqida, Kanada ğarbida va AQŞning şim.ğarbida (yiliga 2000—3000 mm, ba'zi joylarda 6000 mm gaça) yoğadi. Materikning jan.şarqida 1000—1500 mm, asosan, yozgi yomğir şaklida, Markaziy tekisliklarda 400—1200 mm, asosan, yozda, Kordilyera toğlari oraliğidagi subtropik va tropik vodiylarda 100— 200 mm gaça yoğin tuşadi. Materikning 40—44° şahrik.dan şim.dagi toğlarda doimiy qor qoplami vujudga keladi.
Ş.A. arktika, subarktika, mö'tadil, subtropik, tropik va subekvatorial mintaqalarda joylaşgan. Arktika mintaqasi Şim. Muz okeani böyidagi hududlarni öz içiga oladi. Subarktika mintaqasiga ğarbdagi seryoğin, iliq qişli, salqin yozli hududlar kiradi. Mö'tadil mintaqaga (40° şahrik.dan şimolda) ğarbdagi juda sernam iqlim, markaziy qismidagi içki yassitoğliklarda keskin kontinental va şarqda mö'tadil kontinental iqlim xos. AQŞ jan.dagi subtropik mintaqa seryomğir qişli va quruq yozli örta dengizböyi, şarqiy sohil qismida sernam mussonli iqlimga ega. Kaliforniya ya.o., Kaliforniya qöltiği va Meksika qöltiği sohillari iqlimi quru.q, qolgan hududlarda sernam iqlim. Markaziy Amerikaning jan. qismini öz içiga olgan subekvatorial iqlim uçun sernam yozli issiq va qişi quruq iqlim xarakterli.
Içki suvlari. Ş.A. içki suvlarga boy. Dunyodagi eng uzun daryo sistemalaridan biri — Missisipi daryosi (Missuri bilan birga 6420 km) va eng katta çuçuk suv havzasi — Buyuk köllar şu materikda. Asosiy daryolari: SanLavrentiy, Makenzi, Yukon, Kolumbiya, Kolorado, Rio-Grande. Daryolarining örtaça yillik suv hajmi 8200 km3. Biroq suv Ş.A.da iqlim va orografik xususiyatlarga köra notekis taqsimlangan. Daryolar yomğir, qor, muzliklar va grunt suvlaridan töyinadi. Şim.dagi daryolar yiliga 8 oygaça muzlaydi. Materikning muzlik bosgan şim. qismida Vinnipeg, Katta Qullar köli, Katta Ayiqli köl va boşqalar mavjud. Ba'zi köllar (Nikaragua va Managua) tektonik yöl bilan hosil bölgan. Katta Havzada relikt köllar, sohillarda laguna köllari, toğlarda vulkan köllari bor. Ş.A.dagi muzliklarning umumiy mayd. 2 mln. km2 (asosan, Grenlandiyada, şuningdek, Alyaska, Kanada Arktika arxipelagi, Kordilyera toğlarida).
Tuproq va ösimliklari. Tuproği juda xilmaxil: boreal va subtropik tuproq hosil böliş jarayonlari natijasida vujudga kelgan qutbiy mintaqa tuproqlaridan tropik mintaqa tuproqlarigaça mavjud. Kanada Arktika arxipelagining şim. orollari uçun quruq arktika va tundra tuproqlari xos. Arxipelagning jan. va Şim. Muz okeani sohillaridagi köp yillik töng yerlarda nordon, tundragleyli tuproqlar tarqalgan. Lavrentiy qirlarining markazida va Yukon yassitoğligidagi soyliklarda muzlagan tayga tuproqlari podzol va torfgleyli tuproqlar bilan birga uçraydi. Buyuk köllar atrofi va Appalaçi toğlarining şim.da sernam şaroitda şakllangan unumdor qönğir örmon tuproqlari tarqalgan. Buyuk tekisliklar ğarbiy qismining tuproği qora. Kaştan tuproqlar Buyuk tekisliklarda va Kolumbiya platosida katta maydonlarni egallagan. Quruq va kontinental iqlimli Katta Havzaning tuproği çala çölga xos şörlangan qunğir tuproq. Materikning jan.şarqida unumdor qizil va sariq tuproqlar köp uçraydi. Missisipi daryosining ğarbida qizğişqora, butazorli daştlarda könğir va bözqönğir, Meksika toğligining içki qismida böz tuproqlar, Kaliforniya ya.o.da tropik çöl tuproqlar. Kordilyera toğlarining sernam yon bağirlarida toğ qönğirörmon tuproqlari, quruq yon bağirlarda esa toğ jigarrang tuproqlar tarqalgan.
Ş.A. ösimliklari, asosan, Golarktika flora oblastiga mansub, Meksika toğligining jan. qismi va Markaziy Amerika ösimliklari Neotropik flora oblastiga kiradi. Ş.A. ösimliklari köp jihatdan Yevrosiyonikiga öxşaş. Arktika sohillari tundra zonasiga kiradi. Örmon Zonasi materik hududining 1/3 qismini egallagan. Ş.A.ning içki hududlari, örmondaşt, daşt, çala çöl va çöldan iborat. Daşt zonasining ösimliklari çalov, buğdoyiq, bizonöt va h.k.lardan iborat. Buyuk tekisliklar jan.da quruq daştlar subtropik savannalar bilan almaşinadi. Markaziy va Buyuk tekisliklar hududi özlaştirilgan. Çala çöl va çöllar Katta Havza, Kolorado platosining şarqiy qismi va Meksika qöltiğining şim. ğarbiga yondoş hududlarni egallagan. Toğ tizmalari va platolarning baland joylari örmonlar bilan qoplangan. Toğ tepalari alp ötloqlaridan iborat. Meksika toğligi va Florida ya.o.ning jan., Markaziy Amerika va VestIndiyada sernam tropik ösimliklar ösadi. Toğlarning şamolga röpara yon bağirlarida tropik örmonlar, şamolga teskari yon bağirlarda tropik savannalar, quruq örmonlar, sohillarda mangrazorlar bor.. Ş.Aning ösimliklari va tuproq qoplami insonlar tomonidan juda özgartirib yuborilgan.
Hayvonot dunyosi. Ş.A.ning tropik qismidan boşqa joylarning faunasi Yevrosiyo faunasiga köp jihatdan öxşaş bölib, faqat Ş.A.ga xos bir qança endemik turlarni öz içiga olgan Golarktika zoogeografik oblastiga kiritilgan. Şimol buğusi, oq ayiq, qutb tulkisi, oq quyon, oq yapaloqquş, kaklik tundra zonasi uçun xos. Qöyhökiz faqat Kanada Arktika arxipelagi şim.da va Grenlandiyada yaşaydi. Tayga zonasida los, buğu, amerika suvsari, qönğir ayiq, kanada silovsini, rosomaxa, bobr, daraxt jayrasi, ondatra, qizil tiyin, katta uçqur tiyin eng köp uçraydi. Aralaş örmonlarda virginiya buğusi, badböy, kulrang tulki, qizil silovsin, kulrang tiyin, krot, olaxurjun, yerqazir, örmon suğuri, yovvoyi kurka köp. Materikning subtropik qismida alligator, kayman toşbaqalari, ibislar, qizil ğoz, saqoquşlar, kolibri, karolina tötisi, daşt va örmonlidaşt zonasining hayvonlari (bizon, antilopa, mazam buğusi, koyot, preriya tulkisi va boşqalar) yaşaydi. Kemiruvçilar, börsiq va quş köp. Kordilyera toğlarining örmonli joylarida qor qöyi, grizli ayiği, qor eçkisi, çöldaşt landşaftli yassitoğliklarda sudralib yuruvçilar (kaltakesak, zaharli va böğma ilonlar) uçraydi. Markaziy Amerika, VestIndiya, qisman Meksika toğligining jan. Neotropik fauna oblastiga kiritilgan. Bu yerda zirhlilar, maymunlar, körşapalaklar, kolibri, tötilar, toşbaqalar, timsohlar, kaltakesaklar va boşqalar yaşaydi. Ş.A. ösimlik va hayvonot dunyosini muhofaza qiliş uçun juda köp milliy boğ va qöriqxonalar taşkil etilgan. Ulardan eng yiriklari: Yellouston, Katta Kanon, Yosemit, Banf, Jasper, Sekvoyya, Evergleyds.
Geografik tadqiqotlar tarixi. Normannlar Grenlandiyaga örnaşib olgaç, 11—13-asrlarda Nyufaundlend o., Labrador ya.o.ning sohillari, şuningdek, Baffin dengizida 74° şahrik.gaça bordilar, lekin bu kaşfiyotlar öşa davrda yevropaliklarga ma'lum bölmagan. 1492—1503 yillarda X.Kolumb boşliq 4 ispan ekspeditsiyasi Bagama o.lari, Kuba, Gaiti, Kiçik Antil, PuertoRiko, Yamayka o.lari hamda Gonduras, Nikaragua, KostaRika, Panama böyni sohillarigaça yetib bordi. 1497—98 yillarda J. va S.Kabot Ş.A.ning şarqiy qirğoqlari böylab suzdilar. 1500—01 yillarda portugal G.Kortirial va 1504 yilda fransuz dengizçilari SanLavrentiy qöltiğigaça kirdilar. 1513 yilda ispanlar Florida ya.o.ni kaşf qiddilar. 1609 yil fransuz S.Şamplen Şim. Appalaçi toğlari, 1615—48 yillarda uning agentlari Buyuk köllargaça yetib bordilar. 1648 yil F. Popov va S.Dejnyov Çukotka dengizidan Tinç okeanga ötib, Ş.A. tor böğoz orqali Osiyodan ajralib turganligini aniqladilar. Şundan söng Ş.A. ayrim qismlarining yevropalik sayyohlar va maxsus ekspeditsiyalar tomonidan kaşf qilinişi, örganilişi, mustamlakaga aylantirilişi 19-asrning 2-yarmigaça davom etdi. 19-asr oxiri va 20-asr boşlarida J.Pouell, J.Douson, A.Bruks va boşqalar amerikalik va kanadalik geologlar Qoyali toğlar, Lavrentiy qirlari, Yukon platosi, Alyaska tizmasi (MakKinli — eng baland çöqqisi bilan), Bruks tizmalarini örganişini poyoniga yetkazdilar.
Aholisi. Ş.A.ning hoz. aholisi 3 yirik irq (mongoloid, yevropoid va negroid) vakillaridan iborat. Aholining katta qismini aralaş irqiy guruhlar — metislar, mulatlar va boşqalar taşkil qiladi. Materik aholisining asosiy qismi 16—19-asrlarda Yevropadan va Osiyodan köçib kelgan muhojirlar, şuningdek, Afrikadan keltirilgan qullardan iborat bölgan. Ozroq qismini mahalliy aholi — indeyslar, eskimoslar va aleutlar taşkil etadi. Meksika va Markaziy Amerikaning materik qismidagi davlatlarning hoz. aholisi ispanlarning mahalliy indeys qabilalari bilan aralaşişi natijasida kelib çiqqan. Ular ispan tilida, AQŞda ingliz tilida, Kanadada ingliz va fransuz tilida gaplaşişadi. AQŞda amerikaliklardan taşqari yana bir guruh —qoratanlilar köpçilikni taşkil qiladi. Ular ingliz tilida gaplaşadilar. Şunday qilib, ingliz tilli yirik xalqlarga — AQŞdagi amerikaliklar va kanadaliklar, ispan tilli xalqlarga — meksikanlar, kubaliklar, salvadorlar, puertorikanlar va boşqalar kiradi. Fransuz tilli xalqlar gaitilar, martinikaliklar va gvadelupaliklardan iborat. Ş.A. aholisining köpçiligi diniy e'tiqodi böyiça xristianlikning katolik, protestantlik mazhablariga, şuningdek, yahudiylik, buddaviylik va boşqalar dinlarga mansub.
Siyosiy bölinişi. Ş.A.ning hoz. siyosiy xaritasi köpgina davlatlarning mustaqillik uçun olib borgan kuraşi va jahon tarixida röy berayotgan siyosiy va ijtimoiy özgarişlar natijasida vujudga keldi.