Şimoliy Amerika
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 135–140-b. — ziyouz.com
Şimoliy Amerika - Ğarbiy yarim şarning şim. qismidagi materik, Amerika qitasining şim. yarmi. Şim. dan Şim. Muz okeani çuqur kirib borgan Gudzon qöltiği bilan, şarq va jan. şarqdan Atlantika okeani, ğarbdan Tinç okean va ularning qöltiqlari bilan öralgan. Çekka nuqtalari: şim. da Merçison burni (71°50 ş.k.), ğarbda Şahzoda Uels burni (168° ğ.u.), şarqda SentÇarlz burni (55°40° ğ.u.), jan.da Panama böyni orqali Janubiy Amerika materigi bilan tutaş. Ş.A.ga Markaziy Amerikani ham kiritadilar. Mayd. 20,36 mln. km2, orollari bilan 24,25 mln. km2. Yirik orollari: Grenlandiya, Kanada Arktika arxipelagi, VestIndiya va materikning ğarbiy qirğoqlari yaqinidagi orollar: Aleut, Qiroliça Şarlotta, Vankuver va boşqalar Yirik yarim orollari: şim.da — Butiya, Melvill, şarqsa — Labrador, Florida, Yukatan, ğarbda — Kaliforniya, Alyaska, Syuard. (61betdagi rangli xaritaga q.).
Tabiati. Ş.A.ning qirğoqlari notekis parçalangan. Toğli hududlar qirğoqlari (Grenlandiya, Kanada Arktika arxipelagining şarqiy qismi, Kanada va Alyaska jan.ning Tinç okean sohil qismi) nisbatan kuçli parçalangan bölib, muzliktektonik va muzlikerozion tiplarga mansub, ford köp. 43° şahrik.dan janubda Atlantika okeani qirğoqlari akkumulyativ, laguna tipli, estuariy va delta köp.
Relyefi va geologik tuzil i ş i. Materik yer yuzasi asimmetrik tuzilişga ega: ğarbiy qismi Kordilyera toğ sistemasi, şarqi — keng tekisliklar va past toğlardan iborat. Materik ğarbining örtaça bal. 1700 m, şarqida 200—300 m çamasida. Ş.A.ning örtaça bal. 720 m. Şim. va şim.şarqda Lavrentiy qirlari, undan jan.da, asosan, AQŞ hududidagi Markaziy tekisliklar ğarbda nisbatan baland (500—1500 m) Buyuk tekisliklarga ötib boradi. Ulardan şim.da Makenzi pasttekisligi joylaşgan. Tekislik jan. şarqda Appalaçi toğlari bilan öralgan. Bu toğlar jan. ğarbdan şim.şarqqa Nyufaundlend o.gaça çözilgan. Kanada Arktika arxipelagining şarqiy qismi, Grenlandiyaning sohil qismi relyefi ham toğli. Toğlar ğarbga tomon pasayib boradi va plato hamda pasttekisliklar bilan almaşinadi. Materikning jan.şarqiy çekkalari şarqda Atlantikaböyi pasttekisligi va jan.da Meksikaböyi pasttekisligi kabi qirğoqböyi pasttekisliklaridan iborat.
Kordilyera toğlari şim.ğarbdan jan.şarqqa çözilgan Bruks, Makenzi, Qoyali toğlar va Şarqiy SyerraMadre kabi bir qança yoysimon tizmalardan iborat. Ulardan ğarbda bal. 1000—2000 m liiçki yassitoğ (Yukon, Katta Havza va boşqalar) va platolar (Britaniya Kolumbiyasi, Kolumbiya, Kolorado) mintaqasi joylaşgan. Yassitoğliklar supasimon tekisliklar, tizmalar va soyliklar (Ajal vodiysi — 85 m) dan iborat. Yassitoğ va platolar ğarbda Kordilyera toğlarining eng baland tizmalariga tutaş. Ş.A.dagi eng baland nuqta ham Kordilyera toğlarining Alyaska tizmasida (MakKinli çöqqisi, 6193 m). Meksika toğligidan jan. da Kordilyera toğlari ikki tarmoqqa ajralib, biri suv osti tizmalari va VestIndiya o.larini hosil qilib, Venesuela And toğlariga, ikkinçisi Teuantepek va Panama böyinlari orqali And toğlariga ulanib ketadi.
Ş.A. relyefi joyning geologik yoşi, kontinental rivojlanişi tarixiga qarab turliçadir. Lavrentiy qirlarining geologik strukturasi juda qadimgi, relyefi paleozoy boşlaridan şakllangan. Törtlamçi davrda muz bosişi natijasida qirning markaziy qismi çökkan, Gudzon qöltiği botiği vujudga kelgan. Appalaçi toğlarining relyefi toğ jinslarini daryolar yuvib ketişi natijasida hoz. şaklini olgan. Arktika o.laridagi toğlar mezokaynozoyda şakllangan. Grenlandiya o.da öşa paytda otilib çiqqan bazaltlardan baland toğlik hosil bölgan. qadimiy va hoz. muzliklar relyefning nihoyatda parçalanib ketişiga sabab bölgan. Aleut tizmasi, Vrangel massivi, Kaskad toğlari vulkan otilişi natijasida hosil bölgan.
Ş.A.ning markaziy katta qismi hamda Grenlandiya o.ning şim. va şim. şarqidan boşqa joylari tokembriy davriga mansub Şimoliy Amerika (Kanada) platformasi joylaşgan. Uni kaledon, gersin, mezozoykaynozoy yoşidagi toğ tizmalari örab olgan. Atlantikaböyi va Meksika böyi pasttekisliklari mezozoykaynozoy jinslari bilan qoplangan paleozoy zaminli platformaning plitalaridir. Ş.A.da foydali qazilmalar aksari Kanada qalqoni va Kordilyera toğlarida. Tokembriy Kanada qalqonida temir rudasining yirik konlari, sulfid, mis, nikel va uran rudalari, şuningdek, oltin va rangli metall konlari, çekka qismlarida neft va gaz hamda toşkömir konlari köp uçraydi. Kordilyera toğlarida oltin, kumuş, mis, rux, qörğoşin, molibden, simob, volfram rudalari keng tarqalgan, kamroq miqdorda temir rudasi topilgan. Qoyali toğlarda neft va gaz, fosforit konlari oçilgan.
Iqlimi. Ş.A.da radiatsiya balansi 56° şahrik.dan şim.da 20 kkal/sm2, jan.da köpayib borib, 30° şahrik.dan jan.da 60—80 kkal/sm2 ga teng. Materik hududining katta qismida havo oqimi ğarbdan şarqqa, faqat jan., tropik kengliklarda şim.şarqdan jan.ğarbga (passat) harakatlanadi. Kordilyera toğlarining içki platolarida antitsiklonlar vujudga keladi. Siklon ortidan sovuq Arktika havosi jan. tomon ba'zan Meksika qöltiğigaça yetib keladi. Tinç okean sohilida qişda havo iliq böladi, yomğir va toğli yerlarda qor yoğadi. Alyaskada, Kordilyera toğlarining içki platolarida va Kanadaning şim.ğarbida esa sovuq va quruq böladi. Materikning markaziy va şarqiy qismlarida obhavo teztez sovib turadi. Yozda materikka havo Meksika qöltiğidan kirib boradi va markaziy hamda şarqiy hududlarga köp yoğin yoğadi. Markaziy Amerika va VestIndiyaga ekvatorial musson şamollari juda köp yoğin olib keladi. Materikning jan. qismida havo quruq va issiq böladi, kuçli şamollar esadi. Katta havzada va Buyuk tekisliklarda teztez çang böronlari böladi. Yanv.ning örtaça t-rasi —36° dan (Kanada Arktika arxipelagining şim.da) 20° gaça (Florida ya.o. janubi va Meksika yassitoğligida). Eng past tra —64° (Alyaska va Kanadaning şim.ğarbida), Grenlandiyada —70° tra kuzatilgan. Iyulning örtaça t-rasi —4° dan (Kanada Arktika arxipelagi şim. da) 32° gaça (AQŞning jan. ğarbida). Eng yuqori tra Ajal vodiysida 57° (Ğarbiy yarim şarda eng yuqori) kuzatilgan. Eng köp yoğin Alyaskaning jan. şarqida, Kanada ğarbida va AQŞning şim.ğarbida (yiliga 2000—3000 mm, ba'zi joylarda 6000 mm gaça) yoğadi. Materikning jan.şarqida 1000—1500 mm, asosan, yozgi yomğir şaklida, Markaziy tekisliklarda 400—1200 mm, asosan, yozda, Kordilyera toğlari oraliğidagi subtropik va tropik vodiylarda 100— 200 mm gaça yoğin tuşadi. Materikning 40—44° şahrik.dan şim.dagi toğlarda doimiy qor qoplami vujudga keladi.
Ş.A. arktika, subarktika, mö'tadil, subtropik, tropik va subekvatorial mintaqalarda joylaşgan. Arktika mintaqasi Şim. Muz okeani böyidagi hududlarni öz içiga oladi. Subarktika mintaqasiga ğarbdagi seryoğin, iliq qişli, salqin yozli hududlar kiradi. Mö'tadil mintaqaga (40° şahrik.dan şimolda) ğarbdagi juda sernam iqlim, markaziy qismidagi içki yassitoğliklarda keskin kontinental va şarqda mö'tadil kontinental iqlim xos. AQŞ jan.dagi subtropik mintaqa seryomğir qişli va quruq yozli örta dengizböyi, şarqiy sohil qismida sernam mussonli iqlimga ega. Kaliforniya ya.o., Kaliforniya qöltiği va Meksika qöltiği sohillari iqlimi quru.q, qolgan hududlarda sernam iqlim. Markaziy Amerikaning jan. qismini öz içiga olgan subekvatorial iqlim uçun sernam yozli issiq va qişi quruq iqlim xarakterli.
Içki suvlari. Ş.A. içki suvlarga boy. Dunyodagi eng uzun daryo sistemalaridan biri — Missisipi daryosi (Missuri bilan birga 6420 km) va eng katta çuçuk suv havzasi — Buyuk köllar şu materikda. Asosiy daryolari: SanLavrentiy, Makenzi, Yukon, Kolumbiya, Kolorado, Rio-Grande. Daryolarining örtaça yillik suv hajmi 8200 km3. Biroq suv Ş.A.da iqlim va orografik xususiyatlarga köra notekis taqsimlangan. Daryolar yomğir, qor, muzliklar va grunt suvlaridan töyinadi. Şim.dagi daryolar yiliga 8 oygaça muzlaydi. Materikning muzlik bosgan şim. qismida Vinnipeg, Katta Qullar köli, Katta Ayiqli köl va boşqalar mavjud. Ba'zi köllar (Nikaragua va Managua) tektonik yöl bilan hosil bölgan. Katta Havzada relikt köllar, sohillarda laguna köllari, toğlarda vulkan köllari bor. Ş.A.dagi muzliklarning umumiy mayd. 2 mln. km2 (asosan, Grenlandiyada, şuningdek, Alyaska, Kanada Arktika arxipelagi, Kordilyera toğlarida).
Tuproq va ösimliklari. Tuproği juda xilmaxil: boreal va subtropik tuproq hosil böliş jarayonlari natijasida vujudga kelgan qutbiy mintaqa tuproqlaridan tropik mintaqa tuproqlarigaça mavjud. Kanada Arktika arxipelagining şim. orollari uçun quruq arktika va tundra tuproqlari xos. Arxipelagning jan. va Şim. Muz okeani sohillaridagi köp yillik töng yerlarda nordon, tundragleyli tuproqlar tarqalgan. Lavrentiy qirlarining markazida va Yukon yassitoğligidagi soyliklarda muzlagan tayga tuproqlari podzol va torfgleyli tuproqlar bilan birga uçraydi. Buyuk köllar atrofi va Appalaçi toğlarining şim.da sernam şaroitda şakllangan unumdor qönğir örmon tuproqlari tarqalgan. Buyuk tekisliklar ğarbiy qismining tuproği qora. Kaştan tuproqlar Buyuk tekisliklarda va Kolumbiya platosida katta maydonlarni egallagan. Quruq va kontinental iqlimli Katta Havzaning tuproği çala çölga xos şörlangan qunğir tuproq. Materikning jan.şarqida unumdor qizil va sariq tuproqlar köp uçraydi. Missisipi daryosining ğarbida qizğişqora, butazorli daştlarda könğir va bözqönğir, Meksika toğligining içki qismida böz tuproqlar, Kaliforniya ya.o.da tropik çöl tuproqlar. Kordilyera toğlarining sernam yon bağirlarida toğ qönğirörmon tuproqlari, quruq yon bağirlarda esa toğ jigarrang tuproqlar tarqalgan.
Ş.A. ösimliklari, asosan, Golarktika flora oblastiga mansub, Meksika toğligining jan. qismi va Markaziy Amerika ösimliklari Neotropik flora oblastiga kiradi. Ş.A. ösimliklari köp jihatdan Yevrosiyonikiga öxşaş. Arktika sohillari tundra zonasiga kiradi. Örmon Zonasi materik hududining 1/3 qismini egallagan. Ş.A.ning içki hududlari, örmondaşt, daşt, çala çöl va çöldan iborat. Daşt zonasining ösimliklari çalov, buğdoyiq, bizonöt va h.k.lardan iborat. Buyuk tekisliklar jan.da quruq daştlar subtropik savannalar bilan almaşinadi. Markaziy va Buyuk tekisliklar hududi özlaştirilgan. Çala çöl va çöllar Katta Havza, Kolorado platosining şarqiy qismi va Meksika qöltiğining şim. ğarbiga yondoş hududlarni egallagan. Toğ tizmalari va platolarning baland joylari örmonlar bilan qoplangan. Toğ tepalari alp ötloqlaridan iborat. Meksika toğligi va Florida ya.o.ning jan., Markaziy Amerika va VestIndiyada sernam tropik ösimliklar ösadi. Toğlarning şamolga röpara yon bağirlarida tropik örmonlar, şamolga teskari yon bağirlarda tropik savannalar, quruq örmonlar, sohillarda mangrazorlar bor.. Ş.Aning ösimliklari va tuproq qoplami insonlar tomonidan juda özgartirib yuborilgan.
Hayvonot dunyosi. Ş.A.ning tropik qismidan boşqa joylarning faunasi Yevrosiyo faunasiga köp jihatdan öxşaş bölib, faqat Ş.A.ga xos bir qança endemik turlarni öz içiga olgan Golarktika zoogeografik oblastiga kiritilgan. Şimol buğusi, oq ayiq, qutb tulkisi, oq quyon, oq yapaloqquş, kaklik tundra zonasi uçun xos. Qöyhökiz faqat Kanada Arktika arxipelagi şim.da va Grenlandiyada yaşaydi. Tayga zonasida los, buğu, amerika suvsari, qönğir ayiq, kanada silovsini, rosomaxa, bobr, daraxt jayrasi, ondatra, qizil tiyin, katta uçqur tiyin eng köp uçraydi. Aralaş örmonlarda virginiya buğusi, badböy, kulrang tulki, qizil silovsin, kulrang tiyin, krot, olaxurjun, yerqazir, örmon suğuri, yovvoyi kurka köp. Materikning subtropik qismida alligator, kayman toşbaqalari, ibislar, qizil ğoz, saqoquşlar, kolibri, karolina tötisi, daşt va örmonlidaşt zonasining hayvonlari (bizon, antilopa, mazam buğusi, koyot, preriya tulkisi va boşqalar) yaşaydi. Kemiruvçilar, börsiq va quş köp. Kordilyera toğlarining örmonli joylarida qor qöyi, grizli ayiği, qor eçkisi, çöldaşt landşaftli yassitoğliklarda sudralib yuruvçilar (kaltakesak, zaharli va böğma ilonlar) uçraydi. Markaziy Amerika, VestIndiya, qisman Meksika toğligining jan. Neotropik fauna oblastiga kiritilgan. Bu yerda zirhlilar, maymunlar, körşapalaklar, kolibri, tötilar, toşbaqalar, timsohlar, kaltakesaklar va boşqalar yaşaydi. Ş.A. ösimlik va hayvonot dunyosini muhofaza qiliş uçun juda köp milliy boğ va qöriqxonalar taşkil etilgan. Ulardan eng yiriklari: Yellouston, Katta Kanon, Yosemit, Banf, Jasper, Sekvoyya, Evergleyds.
Geografik tadqiqotlar tarixi. Normannlar Grenlandiyaga örnaşib olgaç, 11—13-asrlarda Nyufaundlend o., Labrador ya.o.ning sohillari, şuningdek, Baffin dengizida 74° şahrik.gaça bordilar, lekin bu kaşfiyotlar öşa davrda yevropaliklarga ma'lum bölmagan. 1492—1503 yillarda X.Kolumb boşliq 4 ispan ekspeditsiyasi Bagama o.lari, Kuba, Gaiti, Kiçik Antil, PuertoRiko, Yamayka o.lari hamda Gonduras, Nikaragua, KostaRika, Panama böyni sohillarigaça yetib bordi. 1497—98 yillarda J. va S.Kabot Ş.A.ning şarqiy qirğoqlari böylab suzdilar. 1500—01 yillarda portugal G.Kortirial va 1504 yilda fransuz dengizçilari SanLavrentiy qöltiğigaça kirdilar. 1513 yilda ispanlar Florida ya.o.ni kaşf qiddilar. 1609 yil fransuz S.Şamplen Şim. Appalaçi toğlari, 1615—48 yillarda uning agentlari Buyuk köllargaça yetib bordilar. 1648 yil F. Popov va S.Dejnyov Çukotka dengizidan Tinç okeanga ötib, Ş.A. tor böğoz orqali Osiyodan ajralib turganligini aniqladilar. Şundan söng Ş.A. ayrim qismlarining yevropalik sayyohlar va maxsus ekspeditsiyalar tomonidan kaşf qilinişi, örganilişi, mustamlakaga aylantirilişi 19-asrning 2-yarmigaça davom etdi. 19-asr oxiri va 20-asr boşlarida J.Pouell, J.Douson, A.Bruks va boşqalar amerikalik va kanadalik geologlar Qoyali toğlar, Lavrentiy qirlari, Yukon platosi, Alyaska tizmasi (MakKinli — eng baland çöqqisi bilan), Bruks tizmalarini örganişini poyoniga yetkazdilar.
Aholisi. Ş.A.ning hoz. aholisi 3 yirik irq (mongoloid, yevropoid va negroid) vakillaridan iborat. Aholining katta qismini aralaş irqiy guruhlar — metislar, mulatlar va boşqalar taşkil qiladi. Materik aholisining asosiy qismi 16—19-asrlarda Yevropadan va Osiyodan köçib kelgan muhojirlar, şuningdek, Afrikadan keltirilgan qullardan iborat bölgan. Ozroq qismini mahalliy aholi — indeyslar, eskimoslar va aleutlar taşkil etadi. Meksika va Markaziy Amerikaning materik qismidagi davlatlarning hoz. aholisi ispanlarning mahalliy indeys qabilalari bilan aralaşişi natijasida kelib çiqqan. Ular ispan tilida, AQŞda ingliz tilida, Kanadada ingliz va fransuz tilida gaplaşişadi. AQŞda amerikaliklardan taşqari yana bir guruh —qoratanlilar köpçilikni taşkil qiladi. Ular ingliz tilida gaplaşadilar. Şunday qilib, ingliz tilli yirik xalqlarga — AQŞdagi amerikaliklar va kanadaliklar, ispan tilli xalqlarga — meksikanlar, kubaliklar, salvadorlar, puertorikanlar va boşqalar kiradi. Fransuz tilli xalqlar gaitilar, martinikaliklar va gvadelupaliklardan iborat. Ş.A. aholisining köpçiligi diniy e'tiqodi böyiça xristianlikning katolik, protestantlik mazhablariga, şuningdek, yahudiylik, buddaviylik va boşqalar dinlarga mansub.
Siyosiy bölinişi. Ş.A.ning hoz. siyosiy xaritasi köpgina davlatlarning mustaqillik uçun olib borgan kuraşi va jahon tarixida röy berayotgan siyosiy va ijtimoiy özgarişlar natijasida vujudga keldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ШИМОЛИЙ АМЕРИКА - Ғарбий ярим шарнинг шим. қисмидаги материк, Америка қитьасининг шим. ярми. Шим. дан Шим. Муз океани чуқур кириб борган Гудзон қўлтиғи билан, шарқ ва жан. шарқдан Атлантика океани, ғарбдан Тинч океан ва уларнинг қўлтиқлари билан ўралган. Чекка нуқталари: шим. да Мерчисон бурни (71°50 ш.к.), ғарбда Шаҳзода Уэльс бурни (168° ғ.у.), шарқда СентЧарльз бурни (55°40° ғ.у.), жан.да Панама бўйни орқали Жанубий Америка материги билан туташ. Ш.А.га Марказий Американи ҳам киритадилар. Майд. 20,36 млн. км2, ороллари билан 24,25 млн. км2. Йирик ороллари: Гренландия, Канада Арктика архипелаги, ВестИндия ва материкнинг ғарбий қирғоқлари яқинидаги ороллар: Алеут, Қиролича Шарлотта, Ванкувер ва бошқалар Йирик ярим ороллари: шим.да — Бутия, Мелвилл, шарқца — Лабрадор, Флорида, Юкатан, ғарбда — Калифорния, Аляска, Сьюард. (61бетдаги рангли харитага қ.).
Табиати. Ш.А.нинг қирғоқлари нотекис парчаланган. Тоғли ҳудудлар қирғоқлари (Гренландия, Канада Арктика архипелагининг шарқий қисми, Канада ва Аляска жан.нинг Тинч океан соҳил қисми) нисбатан кучли парчаланган бўлиб, музликтектоник ва музликэрозион типларга мансуб, фьорд кўп. 43° шаҳрик.дан жанубда Атлантика океани қирғоқлари аккумулятив, лагуна типли, эстуарий ва дельта кўп.
Рельефи ва геологик тузил и ш и. Материк ер юзаси асимметрик тузилишга эга: ғарбий қисми Кордильера тоғ системаси, шарқи — кенг текисликлар ва паст тоғлардан иборат. Материк ғарбининг ўртача бал. 1700 м, шарқида 200—300 м чамасида. Ш.А.нинг ўртача бал. 720 м. Шим. ва шим.шарқда Лаврентий қирлари, ундан жан.да, асосан, АҚШ ҳудудидаги Марказий текисликлар ғарбда нисбатан баланд (500—1500 м) Буюк текисликларга ўтиб боради. Улардан шим.да Макензи пасттекислиги жойлашган. Текислик жан. шарқда Аппалачи тоғлари билан ўралган. Бу тоғлар жан. ғарбдан шим.шарққа Ньюфаундленд о.гача чўзилган. Канада Арктика архипелагининг шарқий қисми, Гренландиянинг соҳил қисми рельефи ҳам тоғли. Тоғлар ғарбга томон пасайиб боради ва плато ҳамда пасттекисликлар билан алмашинади. Материкнинг жан.шарқий чеккалари шарқда Атлантикабўйи пасттекислиги ва жан.да Мексикабўйи пасттекислиги каби қирғоқбўйи пасттекисликларидан иборат.
Кордильера тоғлари шим.ғарбдан жан.шарққа чўзилган Брукс, Макензи, Қояли тоғлар ва Шарқий СьерраМадре каби бир қанча ёйсимон тизмалардан иборат. Улардан ғарбда бал. 1000—2000 м лиички ясситоғ (Юкон, Катта Ҳавза ва бошқалар) ва платолар (Британия Колумбияси, Колумбия, Колорадо) минтақаси жойлашган. Ясситоғликлар супасимон текисликлар, тизмалар ва сойликлар (Ажал водийси — 85 м) дан иборат. Ясситоғ ва платолар ғарбда Кордильера тоғларининг энг баланд тизмаларига туташ. Ш.А.даги энг баланд нуқта ҳам Кордильера тоғларининг Аляска тизмасида (МакКинли чўққиси, 6193 м). Мексика тоғлигидан жан. да Кордильера тоғлари икки тармоққа ажралиб, бири сув ости тизмалари ва ВестИндия о.ларини ҳосил қилиб, Венесуэла Анд тоғларига, иккинчиси Теуантепек ва Панама бўйинлари орқали Анд тоғларига уланиб кетади.
Ш.А. рельефи жойнинг геологик ёши, континентал ривожланиши тарихига қараб турличадир. Лаврентий қирларининг геологик структураси жуда қадимги, рельефи палеозой бошларидан шаклланган. Тўртламчи даврда муз босиши натижасида қирнинг марказий қисми чўккан, Гудзон қўлтиғи ботиғи вужудга келган. Аппалачи тоғларининг рельефи тоғ жинсларини дарёлар ювиб кетиши натижасида ҳоз. шаклини олган. Арктика о.ларидаги тоғлар мезокайнозойда шаклланган. Гренландия о.да ўша пайтда отилиб чиққан базальтлардан баланд тоғлик ҳосил бўлган. қадимий ва ҳоз. музликлар рельефнинг ниҳоятда парчаланиб кетишига сабаб бўлган. Алеут тизмаси, Врангель массиви, Каскад тоғлари вулкан отилиши натижасида ҳосил бўлган.
Ш.А.нинг марказий катта қисми ҳамда Гренландия о.нинг шим. ва шим. шарқидан бошқа жойлари токембрий даврига мансуб Шимолий Америка (Канада) платформаси жойлашган. Уни каледон, герцин, мезозойкайнозой ёшидаги тоғ тизмалари ўраб олган. Атлантикабўйи ва Мексика бўйи пасттекисликлари мезозойкайнозой жинслари билан қопланган палеозой заминли платформанинг плиталаридир. Ш.А.да фойдали қазилмалар аксари Канада қалқони ва Кордильера тоғларида. Токембрий Канада қалқонида темир рудасининг йирик конлари, сульфид, мис, никель ва уран рудалари, шунингдек, олтин ва рангли металл конлари, чекка қисмларида нефть ва газ ҳамда тошкўмир конлари кўп учрайди. Кордильера тоғларида олтин, кумуш, мис, рух, қўрғошин, молибден, симоб, вольфрам рудалари кенг тарқалган, камроқ миқдорда темир рудаси топилган. Қояли тоғларда нефть ва газ, фосфорит конлари очилган.
Иқлими. Ш.А.да радиация баланси 56° шаҳрик.дан шим.да 20 ккал/см2, жан.да кўпайиб бориб, 30° шаҳрик.дан жан.да 60—80 ккал/см2 га тенг. Материк ҳудудининг катта қисмида ҳаво оқими ғарбдан шарққа, фақат жан., тропик кенгликларда шим.шарқдан жан.ғарбга (пассат) ҳаракатланади. Кордильера тоғларининг ички платоларида антициклонлар вужудга келади. Циклон ортидан совуқ Арктика ҳавоси жан. томон баъзан Мексика қўлтиғигача етиб келади. Тинч океан соҳилида қишда ҳаво илиқ бўлади, ёмғир ва тоғли ерларда қор ёғади. Аляскада, Кордильера тоғларининг ички платоларида ва Канаданинг шим.ғарбида эса совуқ ва қуруқ бўлади. Материкнинг марказий ва шарқий қисмларида обҳаво тезтез совиб туради. Ёзда материкка ҳаво Мексика қўлтиғидан кириб боради ва марказий ҳамда шарқий ҳудудларга кўп ёғин ёғади. Марказий Америка ва ВестИндияга экваториал муссон шамоллари жуда кўп ёғин олиб келади. Материкнинг жан. қисмида ҳаво қуруқ ва иссиқ бўлади, кучли шамоллар эсади. Катта ҳавзада ва Буюк текисликларда тезтез чанг бўронлари бўлади. Янв.нинг ўртача т-раси —36° дан (Канада Арктика архипелагининг шим.да) 20° гача (Флорида я.о. жануби ва Мексика ясситоғлигида). Энг паст тра —64° (Аляска ва Канаданинг шим.ғарбида), Гренландияда —70° тра кузатилган. Июлнинг ўртача т-раси —4° дан (Канада Арктика архипелаги шим. да) 32° гача (АҚШнинг жан. ғарбида). Энг юқори тра Ажал водийсида 57° (Ғарбий ярим шарда энг юқори) кузатилган. Энг кўп ёғин Алясканинг жан. шарқида, Канада ғарбида ва АҚШнинг шим.ғарбида (йилига 2000—3000 мм, баъзи жойларда 6000 мм гача) ёғади. Материкнинг жан.шарқида 1000—1500 мм, асосан, ёзги ёмғир шаклида, Марказий текисликларда 400—1200 мм, асосан, ёзда, Кордильера тоғлари оралиғидаги субтропик ва тропик водийларда 100— 200 мм гача ёғин тушади. Материкнинг 40—44° шаҳрик.дан шим.даги тоғларда доимий қор қоплами вужудга келади.
Ш.А. арктика, субарктика, мўътадил, субтропик, тропик ва субэкваториал минтақаларда жойлашган. Арктика минтақаси Шим. Муз океани бўйидаги ҳудудларни ўз ичига олади. Субарктика минтақасига ғарбдаги серёғин, илиқ қишли, салқин ёзли ҳудудлар киради. Мўътадил минтақага (40° шаҳрик.дан шимолда) ғарбдаги жуда сернам иқлим, марказий қисмидаги ички ясситоғликларда кескин континентал ва шарқда мўътадил континентал иқлим хос. АҚШ жан.даги субтропик минтақа серёмғир қишли ва қуруқ ёзли ўрта денгизбўйи, шарқий соҳил қисмида сернам муссонли иқлимга эга. Калифорния я.о., Калифорния қўлтиғи ва Мексика қўлтиғи соҳиллари иқлими қуру.қ, қолган ҳудудларда сернам иқлим. Марказий Американинг жан. қисмини ўз ичига олган субэкваториал иқлим учун сернам ёзли иссиқ ва қиши қуруқ иқлим характерли.
Ички сувлари. Ш.А. ички сувларга бой. Дунёдаги энг узун дарё системаларидан бири — Миссисипи дарёси (Миссури билан бирга 6420 км) ва энг катта чучук сув ҳавзаси — Буюк кўллар шу материкда. Асосий дарёлари: СанЛаврентий, Макензи, Юкон, Колумбия, Колорадо, Рио-Гранде. Дарёларининг ўртача йиллик сув ҳажми 8200 км3. Бироқ сув Ш.А.да иқлим ва орографик хусусиятларга кўра нотекис тақсимланган. Дарёлар ёмғир, қор, музликлар ва грунт сувларидан тўйинади. Шим.даги дарёлар йилига 8 ойгача музлайди. Материкнинг музлик босган шим. қисмида Виннипег, Катта Қуллар кўли, Катта Айиқли кўл ва бошқалар мавжуд. Баъзи кўллар (Никарагуа ва Манагуа) тектоник йўл билан ҳосил бўлган. Катта Ҳавзада реликт кўллар, соҳилларда лагуна кўллари, тоғларда вулкан кўллари бор. Ш.А.даги музликларнинг умумий майд. 2 млн. км2 (асосан, Гренландияда, шунингдек, Аляска, Канада Арктика архипелаги, Кордильера тоғларида).
Тупроқ ва ўсимликлари. Тупроғи жуда хилмахил: бореаль ва субтропик тупроқ ҳосил бўлиш жараёнлари натижасида вужудга келган қутбий минтақа тупроқларидан тропик минтақа тупроқларигача мавжуд. Канада Арктика архипелагининг шим. ороллари учун қуруқ арктика ва тундра тупроқлари хос. Архипелагнинг жан. ва Шим. Муз океани соҳилларидаги кўп йиллик тўнг ерларда нордон, тундраглейли тупроқлар тарқалган. Лаврентий қирларининг марказида ва Юкон ясситоғлигидаги сойликларда музлаган тайга тупроқлари подзол ва торфглейли тупроқлар билан бирга учрайди. Буюк кўллар атрофи ва Аппалачи тоғларининг шим.да сернам шароитда шаклланган унумдор қўнғир ўрмон тупроқлари тарқалган. Буюк текисликлар ғарбий қисмининг тупроғи қора. Каштан тупроқлар Буюк текисликларда ва Колумбия платосида катта майдонларни эгаллаган. Қуруқ ва континентал иқлимли Катта Ҳавзанинг тупроғи чала чўлга хос шўрланган қунғир тупроқ. Материкнинг жан.шарқида унумдор қизил ва сариқ тупроқлар кўп учрайди. Миссисипи дарёсининг ғарбида қизғишқора, бутазорли даштларда кўнғир ва бўзқўнғир, Мексика тоғлигининг ички қисмида бўз тупроқлар, Калифорния я.о.да тропик чўл тупроқлар. Кордильера тоғларининг сернам ён бағирларида тоғ қўнғирўрмон тупроқлари, қуруқ ён бағирларда эса тоғ жигарранг тупроқлар тарқалган.
Ш.А. ўсимликлари, асосан, Голарктика флора областига мансуб, Мексика тоғлигининг жан. қисми ва Марказий Америка ўсимликлари Неотропик флора областига киради. Ш.А. ўсимликлари кўп жиҳатдан Евросиёникига ўхшаш. Арктика соҳиллари тундра зонасига киради. Ўрмон Зонаси материк ҳудудининг 1/3 қисмини эгаллаган. Ш.А.нинг ички ҳудудлари, ўрмондашт, дашт, чала чўл ва чўлдан иборат. Дашт зонасининг ўсимликлари чалов, буғдойиқ, бизонўт ва ҳ.к.лардан иборат. Буюк текисликлар жан.да қуруқ даштлар субтропик саванналар билан алмашинади. Марказий ва Буюк текисликлар ҳудуди ўзлаштирилган. Чала чўл ва чўллар Катта Ҳавза, Колорадо платосининг шарқий қисми ва Мексика қўлтиғининг шим. ғарбига ёндош ҳудудларни эгаллаган. Тоғ тизмалари ва платоларнинг баланд жойлари ўрмонлар билан қопланган. Тоғ тепалари альп ўтлоқларидан иборат. Мексика тоғлиги ва Флорида я.о.нинг жан., Марказий Америка ва ВестИндияда сернам тропик ўсимликлар ўсади. Тоғларнинг шамолга рўпара ён бағирларида тропик ўрмонлар, шамолга тескари ён бағирларда тропик саванналар, қуруқ ўрмонлар, соҳилларда мангразорлар бор.. Ш.Анинг ўсимликлари ва тупроқ қоплами инсонлар томонидан жуда ўзгартириб юборилган.
Ҳайвонот дунёси. Ш.А.нинг тропик қисмидан бошқа жойларнинг фаунаси Евросиё фаунасига кўп жиҳатдан ўхшаш бўлиб, фақат Ш.А.га хос бир қанча эндемик турларни ўз ичига олган Голарктика зоогеографик областига киритилган. Шимол буғуси, оқ айиқ, қутб тулкиси, оқ қуён, оқ япалоққуш, каклик тундра зонаси учун хос. Қўйҳўкиз фақат Канада Арктика архипелаги шим.да ва Гренландияда яшайди. Тайга зонасида лось, буғу, америка сувсари, қўнғир айиқ, канада силовсини, росомаха, бобр, дарахт жайраси, ондатра, қизил тийин, катта учқур тийин энг кўп учрайди. Аралаш ўрмонларда виргиния буғуси, бадбўй, кулранг тулки, қизил силовсин, кулранг тийин, крот, олахуржун, ерқазир, ўрмон суғури, ёввойи курка кўп. Материкнинг субтропик қисмида аллигатор, кайман тошбақалари, ибислар, қизил ғоз, сақоқушлар, колибри, каролина тўтиси, дашт ва ўрмонлидашт зонасининг ҳайвонлари (бизон, антилопа, мазам буғуси, койот, прерия тулкиси ва бошқалар) яшайди. Кемирувчилар, бўрсиқ ва қуш кўп. Кордильера тоғларининг ўрмонли жойларида қор қўйи, гризли айиғи, қор эчкиси, чўлдашт ландшафтли ясситоғликларда судралиб юрувчилар (калтакесак, заҳарли ва бўғма илонлар) учрайди. Марказий Америка, ВестИндия, қисман Мексика тоғлигининг жан. Неотропик фауна областига киритилган. Бу ерда зирҳлилар, маймунлар, кўршапалаклар, колибри, тўтилар, тошбақалар, тимсоҳлар, калтакесаклар ва бошқалар яшайди. Ш.А. ўсимлик ва ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш учун жуда кўп миллий боғ ва қўриқхоналар ташкил этилган. Улардан энг йириклари: Йеллоустон, Катта Каньон, Йосемит, Банф, Жаспер, Секвойя, Эверглейдс.
Географик тадқиқотлар тарихи. Норманнлар Гренландияга ўрнашиб олгач, 11—13-асрларда Ньюфаундленд о., Лабрадор я.о.нинг соҳиллари, шунингдек, Баффин денгизида 74° шаҳрик.гача бордилар, лекин бу кашфиётлар ўша даврда европаликларга маълум бўлмаган. 1492—1503 йилларда Х.Колумб бошлиқ 4 испан экспедицияси Багама о.лари, Куба, Гаити, Кичик Антил, ПуэртоРико, Ямайка о.лари ҳамда Гондурас, Никарагуа, КостаРика, Панама бўйни соҳилларигача етиб борди. 1497—98 йилларда Ж. ва С.Кабот Ш.А.нинг шарқий қирғоқлари бўйлаб суздилар. 1500—01 йилларда португал Г.Кортириал ва 1504 йилда француз денгизчилари СанЛаврентий қўлтиғигача кирдилар. 1513 йилда испанлар Флорида я.о.ни кашф қиддилар. 1609 йил француз С.Шамплен Шим. Аппалачи тоғлари, 1615—48 йилларда унинг агентлари Буюк кўлларгача етиб бордилар. 1648 йил Ф. Попов ва С.Дежнёв Чукотка денгизидан Тинч океанга ўтиб, Ш.А. тор бўғоз орқали Осиёдан ажралиб турганлигини аниқладилар. Шундан сўнг Ш.А. айрим қисмларининг европалик сайёҳлар ва махсус экспедициялар томонидан кашф қилиниши, ўрганилиши, мустамлакага айлантирилиши 19-асрнинг 2-ярмигача давом этди. 19-аср охири ва 20-аср бошларида Ж.Поуэлл, Ж.Доусон, А.Брукс ва бошқалар америкалик ва канадалик геологлар Қояли тоғлар, Лаврентий қирлари, Юкон платоси, Аляска тизмаси (МакКинли — энг баланд чўққиси билан), Брукс тизмаларини ўрганишини поёнига етказдилар.
Аҳолиси. Ш.А.нинг ҳоз. аҳолиси 3 йирик ирқ (монголоид, европоид ва негроид) вакилларидан иборат. Аҳолининг катта қисмини аралаш ирқий гуруҳлар — метислар, мулатлар ва бошқалар ташкил қилади. Материк аҳолисининг асосий қисми 16—19-асрларда Европадан ва Осиёдан кўчиб келган муҳожирлар, шунингдек, Африкадан келтирилган қуллардан иборат бўлган. Озроқ қисмини маҳаллий аҳоли — индейслар, эскимослар ва алеутлар ташкил этади. Мексика ва Марказий Американинг материк қисмидаги давлатларнинг ҳоз. аҳолиси испанларнинг маҳаллий индейс қабилалари билан аралашиши натижасида келиб чиққан. Улар испан тилида, АҚШда инглиз тилида, Канадада инглиз ва француз тилида гаплашишади. АҚШда америкаликлардан ташқари яна бир гуруҳ —қоратанлилар кўпчиликни ташкил қилади. Улар инглиз тилида гаплашадилар. Шундай қилиб, инглиз тилли йирик халқларга — АҚШдаги америкаликлар ва канадаликлар, испан тилли халқларга — мексиканлар, кубаликлар, сальвадорлар, пуэрториканлар ва бошқалар киради. Француз тилли халқлар гаитилар, мартиникаликлар ва гваделупаликлардан иборат. Ш.А. аҳолисининг кўпчилиги диний эътиқоди бўйича христианликнинг католик, протестантлик мазҳабларига, шунингдек, яҳудийлик, буддавийлик ва бошқалар динларга мансуб.
Сиёсий бўлиниши. Ш.А.нинг ҳоз. сиёсий харитаси кўпгина давлатларнинг мустақиллик учун олиб борган кураши ва жаҳон тарихида рўй бераётган сиёсий ва ижтимоий ўзгаришлар натижасида вужудга келди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.