Gaiti

Gaiti (fransuzça: Haïti), rasmiy nomi Gaiti Respublikasi — Vest-Indiyadagi davlat. U Gaiti orolining ğarbiy qismini va bir qança mayda orollarni egallaydi. Poytaxti — Port-o-Prens. Rasmiy tillari — fransuz va gaiti kreol tillari.

Uzoq vaqt orolda hind qabilalari yaşagan. Özbekça Vikipediyada 1492-yilda Xristofor Kolumb ekspeditsiyasi orolni kaşf etib, uni Espanola deb atagani aytiladi. 17-asrda oroldagi ğarbiy qism Fransiyaga qaram hududga aylanib, San-Domingo deb atalgan; inglizça Vikipediyaga köra, 1697-yilda ğarbiy qism Fransiyaga berilgan. Qullar Afrikadan keltirilgan.

1791-yilda qözğolon boşlandi. Uning rahbarlaridan biri Tussen-Luvertyur bölgan. 1804-yil 1-yanvarda mustaqillik e'lon qilindi; bu sana milliy bayram — Mustaqillik kunidir. Gaiti AQShdan keyin Amerikadagi ikkinçi mustaqil davlat va dunyodagi birinçi qora tanli respublika bölgan.

Rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1825-yilda Fransiya mustaqillikni tan oldi, ammo katta tovon tölaşni talab qildi. AQSH qöşinlari mamlakatni 1915–1934-yillarda egallab turdi. 1957-yildan F. Dyuvalye, söng uning oilasi 1986-yilgaça hokimiyatni boşqardi. 1991-yilda prezident Aristid harbiy töntariş natijasida çetlatildi, 1994-yilda lavozimiga tiklandi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2010-yillarda kuçli zilzila va vabo epidemiyasi mamlakatga katta zarar yetkazdi. 2021-yil iyulda prezident Jovenel Moiz öldirildi.

Maydoni — 27 750 km². Şimolda Atlantika okeani, janubda Karib dengizi bor. Eng yirik qöşni orollari — Tortyu, Gonav va Vaş. Dominikan Respublikasi bilan çegarasi 360 km. Qirğoq çiziği 1171 km bölib, Katta Antil orollari orasida Kubadan keyin ikkinçi örinda turadi.

Relyefi toğli. Eng baland nuqtasi — La-Sel çöqqisi (2680 m). Asosiy daryosi — Artibonit; u butun orolning eng uzun daryosi bölib, Gonav körfaziga quyiladi. Iqlimi issiq, nam, tropik. Yomğirli mavsumlar apreldan iyungaça va sentyabrdan noyabrgaça davom etadi. Tropik böronlar köp sodir böladi. Örmonlarning kesilişi tuproq eroziyasiga olib kelgan. Bokscit va alyuminiy rudalari konlari bor.

Gaiti — respublika. 1987-yil 29-martdagi referendumda ma'qullangan konstitutsiya amal qiladi. Davlat boşliği — prezident, u 5 yil muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — ikki palatali Milliy assambleya. Ijroiya hokimiyat prezidentga va boş vazir boşçiligidagi hukumatga tegişli. Ma'muriy jihatdan mamlakat 9 departamentga bölinadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, 2021-yildagi qotillikdan beri prezident lavozimi böş, Milliy assambleya va sud tizimi işlamayapti.

Gaiti dunyodagi eng qaşşoq mamlakatlardan biri hisoblanadi. 2022-yilda jon boşiga nominal YaIM 1702 dollarni taşkil etgan. Özbekça Vikipediyada qişloq xöjaligining YaIMdagi uluşi 34%, sanoatniki 13,2% deyiladi. Asosiy ekin — kofe; şakarqamiş, banan, makkajöxori, şoli va boşqalar ham ekiladi. Boksit va mis qazib olinadi. Çetga kofe, boksit, sizal va qand çiqariladi, asosiy savdo hamkori — AQSH. Pul birligi — gurd.

Aholining aksariyati — Afrikadan keltirilgan qullarning avlodlari. Rasmiy tillar — fransuz va gaiti kreol tillari, aholining deyarli hammasi kreolça gaplaşadi. Dinlar böyiça 2020-yilda aholining 87% nasroniylar, 2,1% xalq e'tiqodlariga (asosan vudu) amal qilgan. Port-o-Prensda universitet, Milliy kutubxona (1940), Milliy muzey (1938) va Gaiti xalqlari muzeyi (1949) bor.