Gaiti

Gaiti (Haiti), Gaiti Respublikasi (Republigued'Haiti) — Vest-Indiyadagi davlat. Katta Antil o.lari guruhidagi Gaiti o.ning garbiy qismini va bir qança mayda orollar, jumladan Gonav va Tortyu o.larini öz içiga oladi. Mayd. 27,8 ming km2. Aholisi 7,3 mln. kişi (2000). Poytaxti — Port-o-Prens ş. Ma'muriy jihatdan 9 depar-tamentga, departamentlar okruglarga, okruglar esa jamoa (kommuna)larga bölinadi. Davlat tuzumya. G.— respublika. 1987 y. 29 martdagi referendumda ma'qullangan konstitutsiya amal kiladi. Davlat boşliği — prezident. U umumiy töğri yaşirin ovoz beriş yöli b-n 5 y. muddatga saylanadi. Yangi muddatga takror saylanişi mumkin emas. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — Milliy assambleya (ikki palatali parlament). Ijroiya hokimiyat prezidentga va boş vazir boşçiligidagi hukumatga tegişlidir. Tabiatn. Relyefi toğli, hududi asosan bör davri va paleogen-neogen jinslardan tarkib topgan. Bu jinslar orasida yirik alyuminiy rudasi konlari bor. Iqlimi — tropik passat iqlim. Urtaça oylik t-ra 22—28°, yoğin şamolga röpara yon bağirlarda yiliga 2000 mm dan köproq, şamolga teskari yon bağirlarda va botiklarda 500—800 mm. Kema qatnaydigan yirik daryosi — Artibonit. G. jan.da qimmatbaho daraxtli örmonlar köp. Artibonit daryosi vodiysida sertikan butazor va kaktuszorlar bor. Milliy boği — La-Sigadel. Aholisnning 99% dan köproği — gaitilar. 16—18-a.larda Afrikadan keltirilgan qullarning avlodlaridir (90% negrlar, qolganlari mulatlar). Aholining 30,3% şaharlarda yaşaydi. Davlat tili — fransuz tili, lekin aholining deyarli hammasi gaiti kreol tilida gaplaşadi. Rasmiy din — katolik dini. Yirik şaharlari — Port-o-Prens, Kap-Aityen, Gonaiv, Leke. Tarixi. 15-a. oxirigaça bu orolda indeys qabilalari yaşagan. 1492 y. X. Kolumb ekspeditsiyasi orolni kaşf etib, uni Espanola deb atagan. 17-a.da San-Kristobal o.ga (Gaiti o. yaqinida) joylaşib olgan fransuz qaroqçi avantyuristlari sekin-asta Espanolaning ğarbiy kismini egallagan. 17-a. oxiridan G. Fransiyaga qaram hududga aylanib, San-Domingo deb atalgan. Mahalliy xalq oq tanlilar b-n teng huquqqa ega böliş maqsadida 1791 y. qözğolon kötardi. Fransiya mustamlakaçilariga qarşi kötarilgan qözğolon rahbari F. D. Tussen-L uvertyur uzoq muddatli janglardan söng oroldan fransuz, şuningdek ingliz va ispan mustamlakaçilarini ham quvib çiqardi. 1801 y. San-Domingoda quldorlik bekor qilindi, şu yili assambleya çaqirildi, konstitutsiya qabul qilinib, F. D. Tussen- L uvertyur San-Domingoning umrbod hokimi kilib saylandi. 1802 y. Fransiya orolni öziga qaratişga harakat qilib kördi. Ammo 1803 y. Vertye yaqinidagi jangda mağlubiyatga uçradi. 1804 y. 1 yanv.da Mustaqillik deklaratsiyasi e'lon qilindi. Lotin Amerikasida birinçi bölib mustaqillikka erişgan bu davlat yana öz nomi b-n Gaiti deb ataddi. 1806 y.gi konstitutsiyaga binoan, G. respublika deb e'lon qilindi. 1822 y. orolning şarqiy (ispan) qismi G.ga qöşib olindi. G.ning şarqiy (sobiq ispan) qismi 1844 y. ajrab çiqib, mustaqil davlat — Dominikana Respublikasi tuzildi. 19-a. oxiridan G.ga AQŞ kapitali kirib kela boşladi. 1915 y. sent. da imzolangan bitimga muvofiq AQŞ G. moliyasini öz nazoratiga olib, mamlakatni AQŞ protektoratiga aylantirdi. Mamlakatda avj olgan milliy ozodlik harakati oqibatida AQŞ 1934 y.da G.dan öz askarlarini olib çiqdi. 2-jahon uruşi davrida G. AQŞ ning harbiy va xom aşyo ta'minoti bazasiga aylandi. 1957 y. okt. saylovi natijasida hokimiyat tepasiga diktator F. Dyuvalye keldi. U barça ilğor taşkilotlarni taqiqladi. 1964 y. Dyuvalye özini «umrbod prezident» va «Gaiti millatining otasi» deb e'lon qiddi. U va uning sulolasi 1986 y. boşlarigaça mamlakatni boşqardi. Diktatura ağdarilgaç, mamlakatdagi siyosiy holat beqaror bölib turdi. 1990 y.da saylangan prezident J. B. Aristid 1991 y. sent. harbiy töntariş natijasida lavozimidan çetlatilib, mamlakatdan haydab yuborildi; 1994 y.da u yana lavozimiga tiklandi. 1995— 2000 y.larda mamlakat prezidenti Rene Preval, 2000 y.dan yana J.B. Aristid. G.— 1945 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 1 yanv. — Mustaqillik kuni (1804). Snyosiy partiyalarn va kasaba uyuşmalarn. G.da demokratiyani tiklaş harakati, 1986 y.da tuzilgan partiya; Demokratiya va özgarişlar milliy fronti, 1990 y. tuzilgan; G. kommunistlari birlaşgan partiyasi, 1968 y. taşkil etilgan; «Lavalyas famiy» partiyasi, 1996 y. tuzilgan; Inqilobiy ilğor milliy partiya, 1986 y. taşkil etilgan; G. xristiandemokratik partiyasi, 1978 y. tuzilgan; G. mehnatkaşlari muxtor kasaba markazi, 1980 y. tuzilgan; G. işçilari milliy ittifoqi, 1951 y. taşkil etilgan. Xujaligi. G.— Lotin Amerikasida iqtisodiy jihatdan eng qoloq mamlakatlardan biri. Yalpi içki mahsulotda q.x.ning uluşi 34%, sanoatning uluşi 13,2% ni taşkil etadi. Q. x.da asosiy ekin — kofe; agava, şakarqamiş, paxta, sitrus ekinlar, banan, makkajöxori, şoli, tamaki ham ekiladi. Toğlarida yaylov çorvaçiligi rivojlangan; qoramol, eçki, qöy boqiladi. Dengiz jonivorlari ovlanadi. Toğlarda qimmatbaho yoğoç tayyorlanadi. Energetika çetdan keltiriladigan neft asosida işlaydi. Bir yilda işlab çiqariladigan elektr energiya 359 mln. kVt-soat. Yer osti boyliklaridan boksit, mis qazib çiqariladi. Oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari, qand-şakar z-dlari, sizal (agava yaproğidan olinadigan lub tola)ni dastlabki işlaş f-kalari, sovungarlik, şoli oqlaş va b. korxonalar bor. Poytaxt yaqinida dori-darmon işlab çiqaruvçi farmatsevtika z-di, sement korxonalari joylaşgan. Miragon yaqinida glinozyom, alyuminiy oksidi z-di bor. Asosiy sanoat markazi va dengiz porti — Port-o-Prens ş. T.y.lar uz.— 376 km, avtomobil yöllari uz.— 4 ming km ga yaqin, jumladan qattiq qoplamali yöllar — 1,5 ming km. Xalqaro aeroporti bor. Çetga, asosan kofe, boksit, sizal va qand çiqariladi. Çetdan neft mahsulotlari, gazlama, oziq-ovqat, turli maşinalar keltiriladi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozi — AQŞ. Pul birligi — gurd. Maorifn, madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasalari. G.da 7—12 yoşdagi bolalar uçun pulsiz majburiy boşlanğiç ta'lim joriy qilingan bölsada, aholining köpçiligi (62%) savodsiz. 6 y.lik boşlanğiç, 7 y.lik örta maktablar, 3 y.lik hunar-texnika, q.x. bilim yurtlari va b. maktablar, bir qança kollejlar bor. 3—6 yoşli bolalar uçun maktabgaça tarbiya muassasalarining aksariyati xususiydir. Port-o-Prensda un-t va 3 oliy texnika maktabi, Milliy kutubxona (1940), Milliy muzey (1938), G. xalqlari muzeyi (1949), Badiiy markaz (1944) bor. I. t. muassasalarining asosiy qismi un-t tarkibida. Yetakçi i.t. muassasalari: Ijtimoiy fanlar sohasidagi tadqiqot markazi, etnologiya, endokrinologiya in-tlari. Mamlakatdagi ilmiy işlarga Ilmiy tadqiqotlar milliy kengaşi umumiy rahbarlik qiladi. Matbuoti, radioeşittirşpi va telekörsatuvi. G.da bir qança gaz. va jur. lar naşr etiladi. Yiriklari: «Maten» («Tong», kundalik gaz., 1908 y.dan), «Moniter» («Murabbiy», haftada 2 marta çiqadigan rasmiy gaz.), «Nuvellist» («Xabarçi», kundalik keçki gaz., 1898 y.dan), «Bukan» («Gulxan», onda-sonda çiqadigan gaz., 1969 y.dan); G. matbuot agentligi — GAP hukumat axborot agentligidir (1981 y.da tuzilgan). Milliy aloqa kengaşi radio-eşittiriş xizmati hisoblanadi (1969 y. taşkil etilgan). Mamlakatda 33 radio va 5 telest-ya bor. Jumladan, G. Milliy radiosi, «Radio Anti-Inter», «Radio Metropol» radiostyalari, «Gaiti milliy telekörsatuvi» hukumat xizmati, G. telekörsatuvi tijorat xizmati mavjud. Adabiyoti (fransuz tilida). Folklorida indeys va Ğarbiy Afrika adabiyotining ta'siri bor. 18—19-a.lar adabiyotida G. xalqlarining mustaqillik uçun kuraşi öz aksini topdi. G. mustaqillikka erişgandan söng poeziya va dramaturgiya, keyinroq fransuz adabiy oqimlari ta'sirida romançilik, publitsistika rivojlandi. Milliy ozodlik harakatining kuçayişi (1915—34) natijasida J. Rumen, J. Briyer, E. Rumer, R. Kamil kabi şoir va yozuvçilar ijodida milliy iftixor, ijtimoiy noroziliklar yangiça mazmun va uslubda, qahramonona obrazlarda talqin etildi. J. Sineas, T. Filipp, Pyer Marseley ijodida oddiy mehnatkaşlar hayoti aks etdi. 2-jahon uruşidan söng adabiy jarayonda yuksaliş yuz berdi. «Qora ruda» (1956), «Dengiz hayvonining kundaligi» (1964) şe'riy töplamlari (R. Depestr), «Şudring egalari» (J. Rumen), «Tangri kulgusi» (E. Sent-Aman), «Nafrat uruği» (A. Lyospes), «Köz oçib yumgunça» (J. S. Aleksis) romanlarida muxim ijtimoiy muammolar qalamga olindi. Me'morligi va tasviriy san'ati. G.da indeyslarning qad. madaniyat namunalari — qödda işlangan turli sopol şakllar saqlangan. 1808—16 y.larda Kap-Aityen yaqinida La-Feryer qal'asi va 18-a. fransuz saroylariga öxşaş San-Susi saroyi, 1920-y.larda esa Porto-Prensda Milliy saroy kurildi. Negr va mulatlarning xalq ijodi (yoğoç niqoblar, devoriy rasmlar) G. hayoti va tabiatini sevib, uni sodda, biroq rangdor rasmlari b-n tasvirlovçi mustaqil öqib örgangan rassomlar (F. Oben, E. Ippolit, L. Puasson) ijodiga asos böldi. Yoğoç öymakorlari (Ş. Normil, A. Lafontan) negrlar hayotidan turli manzaralar yaratganlar.