Port-o-Prens

Port-o-Prens (fransuzça: Port-au-Prince, gaiti kreolça: Pòtoprens) — Gaiti davlatining poytaxti va eng gavjum şahri. U mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi hamda asosiy taşqi savdo porti hisoblanadi.

Şahar joylaşgan qöltiq tabiiy bandargoh bölib, taynolar davridan beri iqtisodiy faoliyat markazi bölgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada yozilişiça, nomi «Şahzoda porti» degan ma'noni anglatadi, ammo qaysi şahzoda nazarda tutilgani noma'lum. Bir taxminga köra, nom 1706-yilda qöltiqqa kelgan «Le Prince» (rus tilidagi Vikipediyada — «Prens») kemasi bilan boğliq; biroq qöltiqdagi orolçalar 1680-yildayoq «les îlets du Prince» deb atalgan.

Şaharning asos solingan yili manbalarda turliça körsatilgan: özbekça va inglizça manbalarda — 1749-yil, rusça Vikipediyada — 1748-yil. 1770-yildan Fransiyaning San-Domingo mustamlakasi markazi bölgan; bu maqomda u Kap-Fransesning örnini egallagan. 1791-yil noyabrda qora tanli isyonçilar va oq tanli plantatorlar örtasidagi jangda şahar yondirilgan. 1793-yil 23-sentyabrda komissar Etyen Polverel şaharni Por-Repyubliken deb atagan. Keyinçalik imperator Jak I nomni Port-o-Prens holiga qaytargan. 1794-yil 4-iyunda şaharni Britaniya qöşinlari egallagan.

1804-yil 1-yanvardan şahar mustaqil Gaiti poytaxti böldi. 1806-yilda Dessalin öldirilgaç, u mulatlar ustun bölgan janub poytaxtiga aylangan (şimolning poytaxti Kap-Asyen edi). 1820-yilda mamlakat birlaşgaç, yana butun Gaiti poytaxti bölgan. 1915-yil iyuldan 1934-yil avgustgaça Gaiti AQSH qöşinlari tomonidan bosib olingan. 1957-yilda hokimiyatga kelgan F. Divalye diktaturasi 1986-yilgaça davom etdi.

2010-yil 12-yanvardagi kuçli zilzila şaharga katta zarar yetkazdi; Gaiti hukumati baholaşiça, halok bölganlar soni 230 ming kişi. Inglizça Vikipediyaga köra, 2020-yildan buyon şahar bandalarning keng tarqalgan zöravonligi tufayli falajlangan.

Şahar Gaiti orolining ğarbida, Gonav qöltiği sohilida joylaşgan. U amfiteatr şaklida qurilgan: tijorat hududlari suv böyida, turar-joy mahallalari esa tepaliklarda. Iqlimi tropik; örtaça harorat yanvarda 25°C, iyulda 28°C. Yillik yoğin miqdori özbekça Vikipediyada 1355 mm, rusça Vikipediyada taxminan 1500 mm deb berilgan. Rusça Vikipediyaga köra, yoğingarçilik mavsumi ikkita: aprel–iyun va sentyabr–noyabr.

Şahar aholisi 1995-yilda 846,2 ming kişi, 2009-yilda 897 859 kişi (rusça Vikipediya), 2022-yilda taxminan 1,2 million kişi (inglizça Vikipediya) deb baholangan. Şahar atrofi bilan birga 2009-yilda aholi 2 296 386 kişi bölgan; inglizça Vikipediyada yaqinda metropoliten hudud aholisi taxminan 3,7 million deb baholangani aytilgan. Rusça Vikipediyaga köra, aholining 90 foizi qora tanlilar, 9 foizi mulatlar. Davlat tillari — fransuz va gaiti kreol tillari. Rasmiy din katoliklik hisoblanadi, biroq köpçilik vuduga e'tiqod qiladi; vudu 1987-yilgi Konstitutsiya bilan qonuniylaştirilgan.

Port-o-Prens Karib dengizi sohilidagi muhim port bölib, xalqaro ahamiyatdagi aeroportga ega. Şaharda şakar-qand zavodlari, tamaki, töqimaçilik va sement sanoati korxonalari bor, rom işlab çiqariladi. Rusça Vikipediyaga köra, 1983-yilgaça turizm şahar budjetining daromadli moddasi edi; keyinçalik OITS tarqalişi sababli sayyohlar oqimi keskin kamaygan.

Şaharda Gaiti davlat universiteti, Gaiti xalqlari muzeyi, milliy muzey va konservatoriya mavjud. Şom-de-Mars va Mustaqillik maydonlari maşhur. Notr-Dam sobori, Milliy saroy, Noma'lum qul haykali va Temir bozor diqqatga sazovor joylar qatoriga kiradi. Inglizça Vikipediyaga köra, Milliy saroy va sobor 2010-yilgi zilzilada vayron bölgan. Özbekça Vikipediyada me'moriy yodgorliklardan San-Susi saroyi va Ramyer tarixiy boği saqlanganligi qayd etilgan.