Beliz

Beliz (ingl. Belize) — Markaziy Amerikadagi davlat. Poytaxti — Belmopan. 1973-yil iyungaça Britaniya Gondurasi deb atalgan.

Mayya sivilizatsiyasi hozirgi Beliz hududida mil. av. 1500-yil atrofida tarqalgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada u taxminan 900-yilgaça, boşqa joyda 1200-yilgaça gullab-yaşnagani aytiladi. 16-asr boşida ispanlar hududni özlariniki deb e'lon qilgan, biroq aholi punkti barpo eta olmagan. Inglizlar va şotland qaroqçilari sohilga kela boşlagan; ular qimmatbaho yoğoç tayyorlaş bilan şuğullangan, işçi kuçi sifatida afrikalik qullardan foydalanilgan.

Ilk ingliz koloniyasi qaysi yilda paydo bölgani haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: rus tilidagi Vikipediyada 1638-yil, ingliz tilidagi Vikipediyada esa doimiy ingliz aholi punkti taxminan 1716-yilda taşkil topgani yoziladi (1638-yil ingliz tilidagi Vikipediyada inglizlar tadqiqoti boşlangan yil sifatida keltiriladi).

1798-yilda Sent-Jorj-Keyda Ispaniya floti mağlub etilgan. 1862-yilda hudud rasman Britaniya Gondurasi nomli Britaniya koloniyasi deb e'lon qilindi. 1930-yillardagi iqtisodiy inqiroz va 1931-yilgi kuçli böron mustamlaka iqtisodiyotiga oğir zarba berdi. 1964-yilda içki özini özi boşqariş huquqi berildi, 1973-yilda nomi Beliz deb özgartirildi. Mustaqillik 1981-yil 21-sentabrda e'lon qilindi. Gvatemala uzoq vaqt hududga da'vo qilib, mustaqillikni tan olmagan; rus tilidagi Vikipediyaga köra, 1992-yilda da'volaridan voz keçganini e'lon qilgan.

Beliz şimolda Meksika, ğarb va janubda Gvatemala bilan çegaradoş, şarqda Karib dengizi bilan yuviladi. Maydoni — 22 966 km². Yer yuzasi asosan tekislik, janubda balandligi 1122 m gaça bölgan Mayya toğlari joylaşgan. Iqlimi tropik, passat şamollari ta'sirida; yoğin miqdori yiliga taxminan 2000 mm (rus tilidagi Vikipediyada 1300–3500 mm). Yirik daryolari — Rio-Ondo va Beliz. Hududning katta qismini nam tropik örmonlar qoplagan, şimolda savanna bor. Hayvonot dunyosi turli-tuman.

Aholisi — 434 098 kişi (2024, özbek tilidagi Vikipediya). Rasmiy tili — ingliz tili. Ma'muriy jihatdan 6 okrugga bölinadi.

Beliz — Hamdöstlik tarkibidagi monarxiya. Davlat boşliği — Buyuk Britaniya qiroli Çarlz III, uning vakili — general-gubernator. Ijro hokimiyatini boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Qonun çiqaruvçi organ — ikki palatali Milliy majlis (Senat va Vakillar palatasi). Siyosiy partiyalar orasida Birlaşgan xalq partiyasi, Birlaşgan demokratik partiya va Beliz huquqi uçun milliy alyans bor.

Beliz — agrar mamlakat. Iqtisodiyotida qimmatli yoğoç (qizil va sandal daraxti) tayyorlaş hamda çikle smolasini yiğiş muhim örin tutgan. Eksport uçun asosan şakarqamiş, banan va sitrus mevalari yetiştiriladi. Kokos palmasi, ananas, kakao, makkajöxori va şoli ham ekiladi. Janubda çorvaçilik rivojlangan, baliq va dengiz hayvonlari ovlanadi. Taxta tiliş, pölat prokatlaş va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Asosiy savdo hamkorlari — AQSH, Buyuk Britaniya, Kanada, Yamayka, Meksika. Pul birligi — Beliz dollari.