Beliz
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 209–210-b. — ziyouz.com
Beliz (Belize) — Markaziy Amerikadagi davlat. Yukatan ya.o.ning jan.şarqida joylaşgan. Mayd. 23 ming km2. Aholisi 228,6 ming kişi (1997): asosan negrlar, mulatlar, duragailar, indeyslar. Aholining 60% şaharlarda yaşaydi. Rasmiy tili — ingliz tili. Dindorlarning 60% — katolik, qolganlari — protestantlar. Poytaxti — Belmopan ş. Ma'muriy jihatdan 6 okrugga bölinadi. Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Davlat boşliği Buyuk Britaniya qiroliçasi, generalgubernator uning vakili hisoblanadi. Qonun çiqaruvçi organi — ikki palatali (senat va vakillar palatasi) Millim majlis (parlament). Ijroçi hokimiyat— boş vazir boşçiligidagi hukumat. Birlaşgan xalq partiyasi (1950), B. huquqi uçun milliy alyans (1992), Birlaşgan demokratik partiya (1974) kabi partiyalar, B. milliy kasaba uyuşma kongressi, Mehnatkaşlarning birlaşgan umumiy uyuşmasi (1979, Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasiga kiradi) mavjud.
Yer yuzasi asosan tekislikdan iborat, jan. qismida 1122 m gaça balandlikdagi Mayya toğlari joylaşgan. Neft konlari bor. Iqlimi — tropik, passat (tropiklardan ekvator tomon doim şamol esib turadi). Havoning örtaça oylik t-rasi 25°, 27°. Yiliga 2000 mm ga yaqin yoğin yoğadi. Katta daryolari Rio-Ondo va Beliz, köllar, sohil böylab laguna (qöltiq)lar köp. Hududining katta qismi nam tropik örmonlar, aksari qimmatli daraxt turlari b-n qoplangan, şim.da — savanna. B. hayvonot dunyosi turli-tuman.
16-a. boşlarigaça B. hududida indeys qabilalari yaşagan. 16-a. boşida ispanlar bosib olgan va ularning mustamlakasiga aylangan. 1862 y.dan Britaniya Gondurasi nomi b-n Buyuk Britaniya mustamlakasi. 1964 y. içki özini özi boşqariş huquqini olgan. 1973 y.dan mamlakat rasmiy ravişda B. deb atala boşladi. 1981 y. 21 sent. da B. mustaqilligi e'lon qilindi. B.— agrar mamlakat. Iqgisodiyotining asosi qimmatli daraxt turlari — qizil, sandal daraxtlarini çetga çiqariş uçun tayyorlaş va qayta işlaş, saqiç işlab çiqariladigan xom aşyo — çikle smolasi (yelimi)ni yiğiş. Q.x. çetga çiqariladigan mahsulotlar, asosan şakarqamiş, banan va sitrus mevalari (apelsin, greypfrut) yetiştirişga ixtisoslaşgan. Kokos palmasi, ananas, banan, kakao, içki iste'mol uçun makkajöxori, şoli ham ekiladi. Jan. hududlarda çorvaçilik b-n şuğullaniladi. Baliq, dengiz hayvonlari ovlanadi, şuningdek taxta tiliş, pölat prokatlaş va oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Elektr energiya i.ç.— 74 mln. kVts. Qattiq qoplamali avtomobil yöllari — 1,4 ming km. Asosiy dengiz porti — Beliz, uning yaqinida, Stenli Fildda aeroport bor. B.dan çetga xom şakar, kiyim-keçak, meva konservalari, sitrus mevalar, yoğoçning qimmatli turlari, baliq çiqariladi. Oziq-ovqat, asbobuskuna, transport vositalari, kimyoviy tovarlar va yoqilği keltiriladi. Savdosotikdagi asosiy mijozlari — AQŞ, Buyuk Britaniya, Kanada, Yamayka, Meksika. Xorijiy sayyohlik rivojlangan. Pul birligi — B. dollari. «Amandala» (1969 y.dan), «Beliz Tayme» («Beliz vaqti», 1956 y.dan), «Gavernment gazett» («Hukumat gazetasi»), «Piplz pale» («Xalq nafasi», 1989 y.dan), «Riporter» («Muxbir», 1968 y.dan) gaz. lari çiqadi. 1937 y.dan yarim tijorat radioeşittiriş xizmati mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕЛИЗ (Belize) — Марказий Америкадаги давлат. Юкатан я.о.нинг жан.шарқида жойлашган. Майд. 23 минг км2. Аҳолиси 228,6 минг киши (1997): асосан негрлар, мулатлар, дурагаилар, индейслар. Аҳолининг 60% шаҳарларда яшайди. Расмий тили — инглиз тили. Диндорларнинг 60% — католик, қолганлари — протестантлар. Пойтахти — Бельмопан ш. Маъмурий жиҳатдан 6 округга бўлинади. Ҳамдўстлик таркибига киради. Давлат бошлиғи Буюк Британия қироличаси, генералгубернатор унинг вакили ҳисобланади. Қонун чиқарувчи органи — икки палатали (сенат ва вакиллар палатаси) Миллим мажлис (парламент). Ижрочи ҳокимият— бош вазир бошчилигидаги ҳукумат. Бирлашган халқ партияси (1950), Б. ҳуқуқи учун миллий альянс (1992), Бирлашган демократик партия (1974) каби партиялар, Б. миллий касаба уюшма конгресси, Меҳнаткашларнинг бирлашган умумий уюшмаси (1979, Халқаро эркин касаба уюшмалари конфедерациясига киради) мавжуд.
Ер юзаси асосан текисликдан иборат, жан. қисмида 1122 м гача баландликдаги Майя тоғлари жойлашган. Нефть конлари бор. Иқлими — тропик, пассат (тропиклардан экватор томон доим шамол эсиб туради). Ҳавонинг ўртача ойлик т-раси 25°, 27°. Йилига 2000 мм га яқин ёғин ёғади. Катта дарёлари Рио-Ондо ва Белиз, кўллар, соҳил бўйлаб лагуна (қўлтиқ)лар кўп. Ҳудудининг катта қисми нам тропик ўрмонлар, аксари қимматли дарахт турлари б-н қопланган, шим.да — саванна. Б. ҳайвонот дунёси турли-туман.
16-а. бошларигача Б. ҳудудида индейс қабилалари яшаган. 16-а. бошида испанлар босиб олган ва уларнинг мустамлакасига айланган. 1862 й.дан Британия Гондураси номи б-н Буюк Британия мустамлакаси. 1964 й. ички ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқини олган. 1973 й.дан мамлакат расмий равишда Б. деб атала бошлади. 1981 й. 21 сент. да Б. мустақиллиги эълон қилинди. Б.— аграр мамлакат. Иқгисодиётининг асоси қимматли дарахт турлари — қизил, сандал дарахтларини четга чиқариш учун тайёрлаш ва қайта ишлаш, сақич ишлаб чиқариладиган хом ашё — чикле смоласи (елими)ни йиғиш. Қ.х. четга чиқариладиган маҳсулотлар, асосан шакарқамиш, банан ва цитрус мевалари (апельсин, грейпфрут) етиштиришга ихтисослашган. Кокос пальмаси, ананас, банан, какао, ички истеъмол учун маккажўхори, шоли ҳам экилади. Жан. ҳудудларда чорвачилик б-н шуғулланилади. Балиқ, денгиз ҳайвонлари овланади, шунингдек тахта тилиш, пўлат прокатлаш ва озиқ-овқат саноати корхоналари мавжуд. Электр энергия и.ч.— 74 млн. кВтс. Қаттиқ қопламали автомобиль йўллари — 1,4 минг км. Асосий денгиз порти — Белиз, унинг яқинида, Стенли Филдда аэропорт бор. Б.дан четга хом шакар, кийим-кечак, мева консервалари, цитрус мевалар, ёғочнинг қимматли турлари, балиқ чиқарилади. Озиқ-овқат, асбобускуна, транспорт воситалари, кимёвий товарлар ва ёқилғи келтирилади. Савдосотикдаги асосий мижозлари — АҚШ, Буюк Британия, Канада, Ямайка, Мексика. Хорижий сайёҳлик ривожланган. Пул бирлиги — Б. доллари. «Амандала» (1969 й.дан), «Белиз Тайме» («Белиз вақти», 1956 й.дан), «Гавернмент газетт» («Ҳукумат газетаси»), «Пиплз пале» («Халқ нафаси», 1989 й.дан), «Рипортер» («Мухбир», 1968 й.дан) газ. лари чиқади. 1937 й.дан ярим тижорат радиоэшиттириш хизмати мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.