Belmopan

Belmopan — Beliz davlati poytaxti. Şahar 1970-yilda mamlakatning yangi ma'muriy markazi sifatida asos solingan va rejalaştirilgan şahar sifatida qurilgan.

1961-yilda “Xetti” dovuli Beliz şahridagi uylar va savdo joylarining taxminan 75 foizini vayron qildi. Şundan söng hukumat yangi poytaxt qurilişini qöllab-quvvatlaşni e'lon qildi. Yangi şahar qirğoqdan uzoqda, dengiz sathidan baland joyda, sun'iy töldirilgan yersiz va sanoat hududi bilan rejalaştirilgan edi. 1962-yilda komissiya eski poytaxtdan taxminan 82 km ğarbda joylaşgan hozirgi Belmopan örnini tanladi.

Beliz öşa paytda Britaniya mustamlakasi (Britaniya Gondurasi) edi. 1964-yilda boş vazir Jorj Kedl Prays mablağ sörab Londonga delegatsiya yubordi. Britaniya hukumati bunday yirik loyihani moliyalaştirişga tayyor bölmadi, ammo poytaxtni dovul tölqinlaridan xavfsiz balandlikka köçirişni ma'qul körib, qiziqiş bildirdi. Mustamlakalar böyiça davlat kotibi Entoni Grinvud Belizga taklif qilindi. Ğarbiy şossening 49-milyasida örnatilgan yodgorlikdagi yozuvga köra, lord Grinvud yangi poytaxt uçun joyni 1965-yil 9-oktyabrda belgilagan.

Şahar nomi mamlakatning eng uzun daryosi Beliz nomi va uning irmoği Mopan nomining qöşilişidan hosil bölgan. Qurilişning dastlabki taxminiy qiymati 40 million Beliz dollari (20 million AQSH dollari) edi, lekin faqat 20 million mavjud edi; şunga qaramay loyiha boşlandi. Işlar 1967-yilda boşlanib, birinçi bosqiç 1970-yilda 24 million Beliz dollariga yakunlandi. 1970–2000-yillarda şaharni “Reconstruction and Development Corporation” (“Recondev”) boşqardi. 1999-yilgi referendumda aholi şahar kengaşini töğridan-töğri saylaşga ötiş tarafdori böldi; 2000-yilda Belmopan şahar maqomini oldi va birinçi kengaş saylovi ötkazildi.

Dastlab xorijiy davlatlar elçixonalarini Belmopanga köçirişga ikkilangan. Buyuk Britaniya Oliy komissiyasi 1981-yilda oçilib, 1984-yilda hozirgi joyiga köçdi. AQSH elçixonasi binosi qurilişi 2005-yil fevralida boşlanib, 2006-yil 11-dekabrda rasman oçildi. Meksika, Braziliya, Kosta-Rika, Salvador va Venesuelaning ham elçixonalari bor.

Şahar Kayo okrugida, Beliz daryosi vodiysi yaqinida, dengiz sathidan 76 m balandlikda joylaşgan. U Karib dengizidan taxminan 80 km içkarida, Hummingbird şossesi yaqinida. Iqlimi tropik musson (Am) iqlimi: nam fasl may–yanvarda, quruq fasl qolgan uç oyda davom etadi. Eng quruq oylar — mart va aprel. Örtaça oylik harorat 23–28 °C.

Aholisi 2022-yilda 20 754 kişi bölgan; Belmopan Amerika qit'asidagi aholisi eng kam poytaxt va Belizdagi ikkinçi yirik aholi punkti hisoblanadi. Aholi orasida kriol, garifuna, mestis, mayya va Xitoy hamda Tayvandan kelgan yangi muhojirlar bor. Manbalarda boşqa ma'lumotlar ham bor: Özbekiston milliy ensiklopediyasida aholisi 5,3 ming kişi (1990), rus tilidagi Vikipediyada 26 906 kişi (2021) keltirilgan.

Belmopan hukumat markazi bölgani uçun köp aholi davlat idoralarida işlaydi. Şaharda taxminan 589 savdo va xizmat korxonasi (1997-yilgi röyxatda 373 ta), beşta xalqaro bank va bir neça mahalliy moliya muassasasi bor. Avtobus bekati va bozor majmuasi 2003-yilda qurilgan. Sanoat faoliyati hozirça juda oz; şahar hokimiyati sarmoya jalb qilmoqçi va aeroport yaqinida 100 akrlik sanoat boği rejalaştirilgan. Özbekiston milliy ensiklopediyasiga köra, şaharda oziq-ovqat va yoğoçsozlik sanoati hamda qişloq xöjaligi va örmon mahsulotlarini qayta işlaş korxonalari mavjud. Hector Silva aeroportida hozir muntazam reyslar yöq.

Şahar rejasi uzunligi taxminan 4 km bölgan Ring Road atrofida qurilgan; hukumat binolarining köpi halqa içida yoki yonida, içkaridagi katta maydon parkka ajratilgan. Milliy assambleya binosi kulrang toş va keng zinapoyalari bilan qadimgi mayya ibodatxonasiga öxşatib qurilgan. Şahar kengaşi Belmopanni “Boğlar şahri” deb tarğib qiladi. Şaharda Belmopan xor jamiyati çiqişlari, maktab öquvçilari san'at festivali va Milliy kun tadbirlari ötkaziladi. Madaniy tadbirlar köpinça Jorj Prays markazida böladi. Şaharda Belizdagi universitetning kampusi, uçta maktabgaça ta'lim muassasasi, törtta boşlanğiç va törtta örta maktab bor.