Gonduras

Gonduras, rasmiy nomi Gonduras Respublikasi (República de Honduras), — Markaziy Amerikadagi davlat. Poytaxti — Tegusigalpa şahri. Şimolidan Karib dengizi, janubi-ğarbdan Tinç okeanining Fonseka qöltiği örab turadi.

Qadim zamonlarda hududda indeys qabilalari yaşagan. Ğarbda maya sivilizatsiyasi gullab-yaşnagan; uning eng yirik markazi Kopan bölgan va 9-asrda inqirozga uçragan. Kolumb 1502-yilda hozirgi Gonduras sohiliga yetib kelgan. Ispanlar 1524-yildan bosib olişga kirişgan; qarşilikka, xususan, Lempira boşçilik qilgan. Ispan hukmronligi taxminan uç asr davom etgan, Gonduras Gvatemala general-kapitanligi tarkibida bölgan. Kumuş qazib oliş mustamlakaçilik iqtisodiyotida muhim örin tutgan, mahalliy aholi örniga Afrikadan qullar keltirilgan.

Gonduras 1821-yil 15-sentabrda mustaqillikka erişdi; bu sana milliy bayram — Mustaqillik kuni. 1823-yildan Markaziy Amerika Qöşma viloyatlari tarkibida böldi. Birinçi konstitutsiya 1839-yilda qabul qilingan. 19-asr oxiridan mamlakat iqtisodiyotiga xorijiy, ayniqsa AQSH kapitali kirib keldi; banan plantatsiyalari barpo etildi. Ingliz tilidagi manbaga köra, «banana republic» iborasi dastlab Gonduras misolida paydo bölgan. 20-asrda mamlakatda diktatura rejimlari va harbiy xuntalar hukmronlik qilgan; rus tilidagi manbaga köra, 1963-yilda harbiy töntariş bölgan, 1969-yilda Salvador bilan qurolli toqnaşuv (“futbol uruşi”) yuz bergan. 2009-yilda prezident Manuel Selaya hokimiyatdan çetlatildi. Ingliz tilidagi manbaga köra, 2021-yilda Xiomara Kastro prezident etib saylangan.

Maydoni Özbekça manbada 112 088 km², inglizça manbada taxminan 112 492 km² deb berilgan. Aholisi 2018-yilda 9 587 522 kişi bölgan (inglizça manbada 10 milliondan ortiq deyilgan). Mamlakat Gvatemala, Salvador va Nikaragua bilan çegaradoş. Hududning 2/3 qismi 2865 m gaça balandlikdagi toğliklardan iborat. Karib dengizi böyida pasttekisliklar, şimoli-şarqda botqoq Moskit sohili bor. Iqlimi tropik passat. Yirik daryolari — Ulua, Aguan, Patuka, Koko. Foydali qazilmalardan kumuş, oltin, rangli metallar, temir rudalari, surma, boksit bor. Milliy boğlari: La-Tigra, Rio-Plateno. Aholining 90 %i ispan-indeys duragaylari; rasmiy til — ispan tili, asosiy din — katolik. Yirik şaharlari: Tegusigalpa, San-Pedro-Sula, La-Seyba.

Gonduras — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1965-yil 5-iyunda qabul qilingan, 1981- va 1982-yillarda tuzatişlar kiritilgan (rus tilidagi manbada konstitutsiya 1982-yil 20-yanvardan amalda deyilgan). Davlat va hukumat boşliği — prezident; u 4 yil muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — bir palatali Milliy assambleya. Mamlakat 18 departamentga bölinadi. Yirik partiyalar: Liberal partiya va Milliy partiya (ikkalasi 1891-yilda tuzilgan).

Iqtisodiyot asosi — qişloq xöjaligi; iqtisodiy faol aholining yarmidan köproği şu sohada band. Asosiy ekinlari: banan, kofe, tamaki, şakarqamiş, şoli, paxta, makkajöxori. Çorvaçilik va baliqçilik ham rivojlangan. Sanoat zaif rivojlangan: kumuş, qörğoşin-rux rudalari va oltin qazib olinadi. Çetga banan, kofe, yoğoç, dengiz mahsulotlari, qand-şakar va metallar çiqariladi. Asosiy savdo hamkorlari: AQSH, Germaniya, Yaponiya. Pul birligi — lempira.

Adabiyot mustaqillikdan keyin ispan tilida rivojlangan; birinçi roman — K. Gutyerrosning «Anxelina»si (1898). Şaharlar 16-asrdan reja asosida qurila boşlagan (Komayagua, Tegusigalpa). 7 yoşdan 12 yoşgaça bölgan bolalar uçun ta'lim majburiy. Tegusigalpada Milliy universitet va milliy muzey bor.