Nikaragua

Nikaragua (rasman Nikaragua Respublikasi) — Markaziy Amerikadagi davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Managua. Rasmiy tili — ispan tili.

Qadimda hozirgi Nikaragua hududida turli hind qabilalari yaşagan. Ingliz tilidagi manbaga köra, ğarbiy qismida çorotega va nikarao xalqlari, markaz va Karib sohilida miskito, rama, mayangna kabi xalqlar istiqomat qilgan. Yevropaliklardan birinçi bölib 1502-yilda Xristofor Kolumb bu yerga yetib kelgan. Ispanlar istilosi 1522-yilda Xil Gonsales Davila bilan boşlangan (rus tilidagi manba), 1524-yilda Granada va Leon şaharlari asos solingan (ingliz tilidagi manba; özbekça manbada 1524-yil mustamlaka qilingan deyiladi).

Mamlakat nomining kelib çiqişi haqida manbalar turliça: özbek va rus tilidagi manbalarda u hind boşliği Nikarao nomi bilan boğlanadi, ingliz tilidagi manbada esa 2002-yilda boşliqning haqiqiy ismi Makuilmikistli ekani aniqlangani va nom nahuatlça «Nikanauak» sözidan kelib çiqqani aytiladi.

Ispan hukmronligi Gvatemala general-kapitanligi tarkibida bölgan (özbekça manbada 1573-yildan, rus tilidagi manbada 1570-yildan). Nikaragua 1821-yilda Ispaniyadan mustaqil böldi; keyin Meksika imperiyasi va Markaziy Amerika qöşma provinsiyalari tarkibida böldi. Ingliz va rus tilidagi manbalarga köra, mustaqil respublika sifatida 1838-yilda yakuniy şakllandi. 1856-yilda amerikalik Uilyam Uoker özini prezident deb e'lon qildi, 1857-yilda qöşni davlatlar qöşinlari uni haydab yubordi. AQSH qöşinlari mamlakatni 1912–1933-yillarda bosib turdi. 1927-yildan Augusto Sandino boşçiligida milliy ozodlik kuraşi olib borildi. Keyin Somosa oilasi hokimiyati örnatildi; Sandinoçilar milliy ozodlik fronti 1961-yilda tuzilib, 1979-yil 19-iyulda inqilob ğalaba qozondi. 1980-yillarda sandinistlar hukumati bilan kontras harakati örtasida fuqarolar uruşi böldi. 1984-yilda Daniel Ortega prezident etib saylandi, 1990-yilda saylovda Violeta Barrios de Çamorro ğalaba qozondi, 2006-yilda Ortega yana prezident böldi.

Maydoni özbekça manbada 129 494 km², ingliz va rus tilidagi manbalarda 130 370 km² deb berilgan. Nikaragua Markaziy Amerikadagi maydoni eng katta davlat. U şimolda Gonduras, janubda Kosta-Rika bilan çegaradoş, ğarbda Tinç okeani, şarqda Karib dengizi bor. Karib dengizi böyidagi pasttekislik Moskito sohili deb ataladi. Mamlakat şimoli va markazida toğlik, ğarb va janubida vulqonlar hamda köllar joylaşgan; eng yirik köllari — Nikaragua va Managua. Zilzilalar bölib turadi. Iqlimi tropik, nam. Hududning yarmidan köpi örmon; ingliz tilidagi manbaga köra, Bosawas biosfera qöriqxonasi Amerikadagi ikkinçi yirik tropik örmon hisoblanadi. Aholisi özbekça manbada 2020-yilda 6 mln, ingliz tilidagi manbada 2026-yilda 7 097 329 kişi deb körsatilgan.

Özbekça manbaga köra, amaldagi konstitutsiya 1987-yil 9-yanvarda qabul qilingan; qonun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali Milliy assambleya, ijroiya hokimiyatni prezident amalga oşiradi. Ingliz tilidagi manbada davlat rasman unitar prezidentlik respublikasi deyiladi, biroq 2007-yildan beri Ortega prezidentligi davrida demokratiyaning orqaga ketişi qayd etilgan, 2021-yilgi saylovdan keyin esa u keng tarzda avtoritar tuzum sifatida ta'riflanadi. Rus tilidagi manbaga köra, 2025-yil 30-yanvardan kuçga kirgan konstitutsiyaviy tuzatişlar prezident vakolatini oltin yilga uzaytirib, Rosario Murilyoni hamprezident etdi.

Özbekça manbada Nikaragua agrar mamlakat deb ta'riflanadi. Qişloq xöjaligida paxta, kofe, şakarqamiş, şoli, makkajöxori, banan, tamaki va kakao yetiştiriladi, qoramol va çöçqa boqiladi. Sanoatda oziq-ovqat va yengil sanoat yetakçi. Oltin, kumuş, mis va neft qazib olinadi. Pul birligi — oltin kordoba. Ingliz tilidagi manbaga köra, Nikaragua rivojlanayotgan davlat bölib, jon boşiga YaIM böyiça Lotin Amerikasi va Karib havzasi davlatlari orasida ikkinçi eng past örinda turadi.

Rasmiy til — ispan tili; Karib sohilida ayrim guruhlar öz tillarida va ingliz tilida sözlaşadi. Aholining köpçiligi katolik. Adabiyoti 16-asrdan ispan tilida rivojlangan; Fernandes de Oviedoning «Nikaragua tarixi» birinçi adabiy yodgorlik hisoblanadi. Ruben Dario poeziyada modernizmga asos solgan. Me'morlikda Leondagi sobor (1747–1825) barokko, Granadadagi San-Fransisko çerkovi (1862) klassitsizm uslubida qurilgan. Xalq amaliy san'atida yoğoç öymakorligi, kulolçilik va kaştaçilik ommalaşgan.