Kosta Rika

Kosta-Rika (ispança: Costa Rica, «boy sohil») — Markaziy Amerikada, ikki qit'ani boğlovçi tor yerlarda joylaşgan davlat. Poytaxti — San-Xose. Şimolda Nikaragua, janubi-şarqda Panama bilan çegaradoş; Tinç okean va Karib dengizi sohillariga ega.

Hozirgi Kosta-Rika hududida qadimdan indeys qabilalari yaşagan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, odamlar bu yerda eramizdan avvalgi 7000–10 000-yillardan beri bölgan. Kristofor Kolumb hududni 1502-yilda kaşf etgan. Nomning kelib çiqişi haqida ikki taxmin keltiriladi: uni Kolumb bergan yoki konkistador Gil Gonsales Davila qöllagan.

Mustamlaka davrida Kosta-Rika Gvatemala general-kapitanligining eng janubiy viloyati bölgan, kambağal va siyrak aholili hudud hisoblangan. 1821-yil 15-sentabrda Markaziy Amerika mustaqilligi e'lon qilindi; bu sana hozir ham Mustaqillik kuni sifatida nişonlanadi. Keyin mamlakat Meksika imperiyasi, söng Markaziy Amerika federatsiyasi tarkibiga kirdi. Ayrim manbalarda 1823-yilda poytaxt San-Xosega köçgani aytiladi, boşqa manbada 1824-yilda köçiriş qarori qabul qilingani yoziladi. Federatsiyadan ajralib çiqiş yili sifatida özbekça Vikipediyada 1838, inglizça Vikipediyada rasman 1838-yil çiqqani va 1847-yil mustaqillik e'lon qilgani körsatilgan.

19-asrda kofe asosiy eksport mahsulotiga aylandi (1808-yilda ekilgan). 1948-yilda fuqarolar uruşi boşlandi; 1949-yilgi konstitutsiya doimiy armiyani bekor qildi. Mamlakat 1945-yildan BMT a'zosi. 2001-yil iyunda Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar örnatilgan.

Maydoni — taxminan 51 100 km². Hududning katta qismi toğliq, sunmagan vulqonlar bor. Eng baland çöqqi — Çirripo-Grande (3820 m), eng baland vulqon — Irasu (3432 m). Karib dengizi sohili botqoqli, Tinç okean sohilida qöltiq va yarimorollar köp. Iqlimi subekvatorial; şarqda yillik yoğin 3000 mm gaça. Hududning taxminan uçdan ikki qismi örmon bilan qoplangan. Yirik daryolari — San-Xuan va Rio-Frio. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, Tinç okeanidagi Kokos oroli ham mamlakatga qaraydi.

Kosta-Rika — respublika. Amaldagi konstitutsiya 1949-yil 7-noyabrda qabul qilingan. Prezident davlat va hukumat boşliği bölib, 4 yilga saylanadi va ketma-ket qayta saylanişi mumkin emas. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 57 deputatli bir palatali parlament amalga oşiradi. Ma'muriy jihatdan 7 viloyatga bölinadi.

Özbekça Vikipediyada Kosta-Rika agrar mamlakat deyilgan: yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi uluşi 22%, sanoat uluşi 27%. Kofe, banan, kakao, şakarqamiş va boşqa ekinlar yetiştiriladi. Eksport: kiyim-keçak, kofe, banan, qand-şakar, göşt; pul birligi — kolon. Inglizça Vikipediyaga köra, iqtisodiyot qişloq xöjaligiga qaramlikdan çiqib, moliya, xorijiy kompaniyalarga xizmat, farmatsevtika va ekoturizmni ham qamragan.

Rasmiy til — ispan tili. Aholining köpçiligi ispaniyaliklar avlodlari; tub aholi — bribri, boruka kabi indeyslar. Ta'lim bepul: San-Xosedagi Kosta-Rika universiteti 1843-yilda taşkil topgan. Milliy kutubxona 1888-yilda, Milliy muzey 1887-yilda oçilgan. Adabiyotda 1890–1891-yillarda «Kosta-Rika nazmi» töplami naşr etilgan. Xalq san'atida kulolçilik, öymakorlik, töqimaçilik va kaştadözlik rivojlangan.