Gonduras
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 395–397-b. — ziyouz.com
Gonduras (Honduras), Gonduras Respublikasi (Republica de Honduras) — Markaziy Amerikadagi, davlat. Şim. dan Karib dengizi, jan.-ğarbdan Tinç okeanning Fonseka qöltiği örab turadi. Mayd. 112088 km2. Axrlisi 6,2 mln. kişi (1999). Poytaxti — Tegusigalpa ş. Ma'muriy jihatdan 18 departamentga, departamentlar okruglarga, okruglar munitsipiyalarga bölinadi. Davlat tuzumi. Gondurus—respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1965 y. 5 iyunda qabul qilingan; 1981 va 1982 y.larda tuzatişlar kiritilgan. Davlat va hukumat boşliği—prezident. U umumiy töğri va yaşirin ovoz beriş orqali ovozlarning oddiy köpçiligi b-n 4 y. muddatga saylanadi (ikkinçi muddatga saylanişi mumkin emas). Qonun çiqaruvçi hokimiyati bir palatali parlament — Milliy assambleya. Tabiati. Sohili ançagina parçalangan. Karib dengizi ğarbiy qirğoği böylab kambar, şarqiy qirğoği böylab kengroq (80 km gaça) pasttekislik, şim.-şarqi böylab esa botqoq pasttekislik (Moskit sohili) bor. G. hududining 2/3 qismi 2865 m balandlikkaça bölgan toğliklardan iborat bölib, köpgina daryolarning vodiylari alohida massivlarni hosil qiladi. Foydali qazilmalardan kumuş, oltin, rangli metallar va temir rudalari, surma, boksit bor. Iqlimi tropik passat, pasttekislik va vodiylarda issiq (yanv.ning örtaça t-rasi 22—26°), toğliklarda esa iliq (10—24°). Toğlarning şamolga röpara yon bağirlarida yillik yoğin 3000—5000 mm, jan.dagi vodiylarda qurğoqçil. Yirik daryolari — Ulua, Aguan, Patuka, Koko. Şim. da toğlaterit, aksari ferralit tuprokli yerlarda 600—700 m balandlikkaça doimiy yaşil sernam tropik örmonlar, undan yuqorida dub, qarağay örmonlari (hududining 63%) va savannalar bor. Jan.dagi toğ-qizil tuprokli yerlarda sernam örmonlar, vodiylarda kserofit butalar ösadi. Milliy boğlari: La-Tigra, Rio-Plateno. Aholisining 90% ispan-indeys duragaylari, 6% indeyslar, 2% negrlar, 2% Yevropa mamlakatlaridan kelib Qolganlar. Rasmiy til — ispan tili. Şahar aholisi — 41,1%. Asosiy din — katolik dini. Yirik şaharlari: Tegusigalpa, San-Pedro-Sula, La-Seyba. Tarixi. Qadim zamonlarda G. hududida indeys qabilalari yaşagan. 16-a. gaça G. hududi Igueras yoki Ibueras deb atalgan. G. ni 1502 y. X. Kolumb oçgan. 1524 y.dan uni ispanlar bosib olişga kirişdi va 1525 y.da töla-tökis öziga böysundirdi. 16-a. örtalarida G. Gvatemala general-kapitanligi tarkibiga kiritildi. Mahalliy xalq ispan zamindorlari va kon egalari tomonidan qattiq jabr-zulmga duçor böldi. Oğir mehnatga bardoş bera olmay qirilib ketgan indeyslar örni Afrikadan keltirilgan qul negrlar b-n töldirilgan. G. xalqi 1821 y. 15 sent.da mustaqillikka erişdi. 1823—38 y.larda Markaziy Amerika Qöşma viloyatlari tarkibida böldi. 1824 y.da qullik bekor qilindi. 1839 y. G. respublikasining birinçi konstitutsiyasi qabul qilingan. Bu paytda çet el, ayniqsa, Buyuk Britaniya va AQŞ kapitali G. iqtisodiyotiga kira boşladi. G. xalqining oğir mehnat şaroitiga qarşi kötargan ğalayonlari (1905, 1907, 1911, 1912), xalq közğolonlari AQŞ qöşinlari tomonidan bostirildi. 1929—33 y.lardagi iktisodiy tanglik xalq ahvolini yanada oğirlaştirdi. Natijada 1931—32 y.larda bir neça marta xalq qözğolonlari bölib ötdi. 20-a. boşlaridan 80-y.lar oxirigaça G.da diktatorlik rejimlari va harbiy xuntalar hukmroşşk qildi. Nihoyat, 1997 y. 30 noyab.da bölib ötgan saylovda örta va mayda işbilarmonlarning G. liberal partiyasi rahbari Karlos Roberto Flores Fakusse ğalaba qozondi va G. prezidenta etib saylandi; 1998 y. 27 yanv.da vazifasini bajarişga kirişdi. Milliy bayrami — 15 sent.— Mustaqillik kuni (1821). Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. G. liberal partiyasi, 1891 y.da tuzilgan; G. milliy partiyasi, 1891 y.da asos solingan; Yangilaniş va milliy birlik partiyasi, 1978 y.da tuzilgan; Xristian-demokratik partiya, 1977 y.da taşkil etilgan; G. kommunistik partiyasi, 1954 y.da tuzilgan. G. mehnatkaşlari konfederatsiyasi, 1964 y.da taşkil etilgan; G. dehqonlar milliy uyuşmasi, 1962 y.da asos solingan; G. mehnatkaşlari birlaşgan federatsiyasi, 1981 y.da tuzilgan; G. erkin kasaba uyuşmalari markaziy federatsiyasi, 1957 y.da tuzilgan. Xöjaligi. G.— Lotin Amerikasidagi qoloq agrar mamlakatlardan biri. Iqtisodiyotining asosi — q.x. Iktisodiy faol aholining yarmidan köproği q. x. da band. Yalpi içki mahsulotning 23% ini qişloq, örmon xöjaligi va baliqçilik, 19% ini sanoat beradi. Asosiy ekinlari: banan, kofe, tamaki, şakarqamiş, şoli, paxta, makkajöxori, loviya, tariq. Yaylov çorvaçiligi rivojlangan: qoramol, çöçqa, qöy, yilqi boqiladi. Tropik daraxt yoğoçlari tayyorlanadi. Baliq ovlanadi, Fonseka qöltiğidan krevetka tutiladi. Sanoati zaif rivojlangan va mayda konçilik korxonalaridan iborat. Kumuş, qörğoşinrux rudalari, oltin qazib olinadi. Bir yilda örtaça 1,1 mlrd. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. Oziq-ovqat, töqimaçilik, neftni qayta işlaş, sellyuloza-qoğoz korxonalari ham bor. T.y.larning uz. — 996 km, avtomobil yöllari uz.— 14,2 ming km. Tegusigalpa va San-Pedro-Sulada xalqaro aeroportlar bor. G. çetga banan, kofe, yoğoç, dengiz mahsulotlari, qand-şakar, qalay, rux, kumuş çiqaradi. Çetdan maşina va asbob-uskuna, oziq-ovqat, keng iste'mol mollari, kimyo sanoati mahsulotlari, yoqilği, öğit keltiradi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: AQŞ, Germaniya, Yaponiya. Pul birligi — lempira. Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 7 yoşdan 12 yoşgaça bölgan bolalarga majburiy ta'lim joriy qilingan. Boşlanğiç maktabda ham, örta maktabda ham öqiş muddati — 6 y. Q. h., texnika va tijorat maktablari bor. Tegusigalpa milliy un-ti, G. akademiyasi, geogr. va tarix akademiyasi, geogr. milliy in-ti, antropologiya va tarix in-ti, bir qança ilmiy jamiyatlar, Milliy kutubxona, un-t kutubxonasi, Tegusigalpada milliy muzey mavjud. Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. G.da bir neça gaz. va jur,lar, jumladan, «Gaseta» (kundalik gaz., 1830 y.dan), «Prensa» («Matbuot», kundalik gaz., 1964 y.dan), «Tribuna» («Minbar», kundalik gaz., 1977 y.dan), «Tyempo» («Vaqt», kundalik gaz., 1970 y.dan) gaz.lari, «Komersio» («Savdo», 1970 y.dan) jur. çiqadi. G. milliy radiosi 1976 y., telekompaniyasi 1959 y. tijorat kompaniyasi tarzida tuzilgan. Adabiyoti mustaqillik e'lon qilingandan söng ispan tilida rivojlana boşladi. 19-a. şoirlari X. T. Reyes, T. Agilus, X. Sisneros va b. ispan mumtoz adabiyoti namunalariga ergaşdilar. G. adabiyotidagi birinçi roman — «Anxelina»ni K. Gutyerros 1898 y.da yaratdi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida atoqli adib F. Tursios modernizm ruhida roman va şe'rlar yezdi. Şoir A. Gilyen Sela ijtimoiy muammolarni qalamga oldi, şoir va yozuvçi R. E. Valye vatanparvarlik mavzularida ijod qildi. 2-jahon uruşidan keyin K. Barrera, X. Karkamo şe'rlarida, K. Isagirre, R. Amador romanlarida ijtimoiy norozilik ohanglari yangradi. Me'morligi va tasviriy san'ati. G.da 16-a.dan reja asosida şaharlar (Komayagua, Tegusigalpa) qurila boşladi, uylar bir qavatli bölib, 20-a. örtalaridagina ayrimlari zamonaviy uslubda qurildi. 19-a. oxirlari va 20-a. boşlarida tarixiy, turmuş körinişlari mavzularida manzara, portret işlovçi mahalliy rassomlar yetişdi (P. S. Syera, K. Suniga Figeroa). M. A. Ruis, X. A. Velaskes kabi rassomlar xalq hayotini, G. şahar va qişloqlari qiyofasini realistik aks ettirdilar. Yirik realist rassom A. Kanales öz asarlarida işçi va dehqonlar hayotining maşaqqat va fojialarini yorqin körsatib berdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГОНДУРАС (Honduras), Гондурас Республикаси (Republica de Honduras) — Марказий Америкадаги, давлат. Шим. дан Кариб денгизи, жан.-ғарбдан Тинч океаннинг Фонсека қўлтиғи ўраб туради. Майд. 112088 км2. Ахрлиси 6,2 млн. киши (1999). Пойтахти — Тегусигальпа ш. Маъмурий жиҳатдан 18 департаментга, департаментлар округларга, округлар муниципияларга бўлинади. Давлат тузуми. Гондурус—республика. Амалдаги конституцияси 1965 й. 5 июнда қабул қилинган; 1981 ва 1982 й.ларда тузатишлар киритилган. Давлат ва ҳукумат бошлиғи—президент. У умумий тўғри ва яширин овоз бериш орқали овозларнинг оддий кўпчилиги б-н 4 й. муддатга сайланади (иккинчи муддатга сайланиши мумкин эмас). Қонун чиқарувчи ҳокимияти бир палатали парламент — Миллий ассамблея. Табиати. Соҳили анчагина парчаланган. Кариб денгизи ғарбий қирғоғи бўйлаб камбар, шарқий қирғоғи бўйлаб кенгроқ (80 км гача) пасттекислик, шим.-шарқи бўйлаб эса ботқоқ пасттекислик (Москит соҳили) бор. Г. ҳудудининг 2/3 қисми 2865 м баландликкача бўлган тоғликлардан иборат бўлиб, кўпгина дарёларнинг водийлари алоҳида массивларни ҳосил қилади. Фойдали қазилмалардан кумуш, олтин, рангли металлар ва темир рудалари, сурма, боксит бор. Иқлими тропик пассат, пасттекислик ва водийларда иссиқ (янв.нинг ўртача т-раси 22—26°), тоғликларда эса илиқ (10—24°). Тоғларнинг шамолга рўпара ён бағирларида йиллик ёғин 3000—5000 мм, жан.даги водийларда қурғоқчил. Йирик дарёлари — Улуа, Агуан, Патука, Коко. Шим. да тоғлатерит, аксари ферралит тупрокли ерларда 600—700 м баландликкача доимий яшил сернам тропик ўрмонлар, ундан юқорида дуб, қарағай ўрмонлари (ҳудудининг 63%) ва саванналар бор. Жан.даги тоғ-қизил тупрокли ерларда сернам ўрмонлар, водийларда ксерофит буталар ўсади. Миллий боғлари: Ла-Тигра, Рио-Платено. Аҳолисининг 90% испан-индейс дурагайлари, 6% индейслар, 2% негрлар, 2% Европа мамлакатларидан келиб Қолганлар. Расмий тил — испан тили. Шаҳар аҳолиси — 41,1%. Асосий дин — католик дини. Йирик шаҳарлари: Тегусигальпа, Сан-Педро-Сула, Ла-Сейба. Тарихи. Қадим замонларда Г. ҳудудида индейс қабилалари яшаган. 16-а. гача Г. ҳудуди Игуэрас ёки Ибуэрас деб аталган. Г. ни 1502 й. X. Колумб очган. 1524 й.дан уни испанлар босиб олишга киришди ва 1525 й.да тўла-тўкис ўзига бўйсундирди. 16-а. ўрталарида Г. Гватемала генерал-капитанлиги таркибига киритилди. Маҳаллий халқ испан заминдорлари ва кон эгалари томонидан қаттиқ жабр-зулмга дучор бўлди. Оғир меҳнатга бардош бера олмай қирилиб кетган индейслар ўрни Африкадан келтирилган қул негрлар б-н тўлдирилган. Г. халқи 1821 й. 15 сент.да мустақилликка эришди. 1823—38 й.ларда Марказий Америка Қўшма вилоятлари таркибида бўлди. 1824 й.да қуллик бекор қилинди. 1839 й. Г. республикасининг биринчи конституцияси қабул қилинган. Бу пайтда чет эл, айниқса, Буюк Британия ва АҚШ капитали Г. иқтисодиётига кира бошлади. Г. халқининг оғир меҳнат шароитига қарши кўтарган ғалаёнлари (1905, 1907, 1911, 1912), халқ кўзғолонлари АҚШ қўшинлари томонидан бостирилди. 1929—33 й.лардаги иктисодий танглик халқ аҳволини янада оғирлаштирди. Натижада 1931—32 й.ларда бир неча марта халқ қўзғолонлари бўлиб ўтди. 20-а. бошларидан 80-й.лар охиригача Г.да диктаторлик режимлари ва ҳарбий хунталар ҳукмрошшк қилди. Ниҳоят, 1997 й. 30 нояб.да бўлиб ўтган сайловда ўрта ва майда ишбилармонларнинг Г. либерал партияси раҳбари Карлос Роберто Флорес Факуссе ғалаба қозонди ва Г. президента этиб сайланди; 1998 й. 27 янв.да вазифасини бажаришга киришди. Миллий байрами — 15 сент.— Мустақиллик куни (1821). Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Г. либерал партияси, 1891 й.да тузилган; Г. миллий партияси, 1891 й.да асос солинган; Янгиланиш ва миллий бирлик партияси, 1978 й.да тузилган; Христиан-демократик партия, 1977 й.да ташкил этилган; Г. коммунистик партияси, 1954 й.да тузилган. Г. меҳнаткашлари конфедерацияси, 1964 й.да ташкил этилган; Г. деҳқонлар миллий уюшмаси, 1962 й.да асос солинган; Г. меҳнаткашлари бирлашган федерацияси, 1981 й.да тузилган; Г. эркин касаба уюшмалари марказий федерацияси, 1957 й.да тузилган. Хўжалиги. Г.— Лотин Америкасидаги қолоқ аграр мамлакатлардан бири. Иқтисодиётининг асоси — қ.х. Иктисодий фаол аҳолининг ярмидан кўпроғи қ. х. да банд. Ялпи ички маҳсулотнинг 23% ини қишлоқ, ўрмон хўжалиги ва балиқчилик, 19% ини саноат беради. Асосий экинлари: банан, кофе, тамаки, шакарқамиш, шоли, пахта, маккажўхори, ловия, тариқ. Яйлов чорвачилиги ривожланган: қорамол, чўчқа, қўй, йилқи боқилади. Тропик дарахт ёғочлари тайёрланади. Балиқ овланади, Фонсека қўлтиғидан креветка тутилади. Саноати заиф ривожланган ва майда кончилик корхоналаридан иборат. Кумуш, қўрғошинрух рудалари, олтин қазиб олинади. Бир йилда ўртача 1,1 млрд. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади. Озиқ-овқат, тўқимачилик, нефтни қайта ишлаш, целлюлоза-қоғоз корхоналари ҳам бор. Т.й.ларнинг уз. — 996 км, автомобиль йўллари уз.— 14,2 минг км. Тегусигальпа ва Сан-Педро-Сулада халқаро аэропортлар бор. Г. четга банан, кофе, ёғоч, денгиз маҳсулотлари, қанд-шакар, қалай, рух, кумуш чиқаради. Четдан машина ва асбоб-ускуна, озиқ-овқат, кенг истеъмол моллари, кимё саноати маҳсулотлари, ёқилғи, ўғит келтиради. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: АҚШ, Германия, Япония. Пул бирлиги — лемпира. Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 7 ёшдан 12 ёшгача бўлган болаларга мажбурий таълим жорий қилинган. Бошланғич мактабда ҳам, ўрта мактабда ҳам ўқиш муддати — 6 й. Қ. ҳ., техника ва тижорат мактаблари бор. Тегусигальпа миллий ун-ти, Г. академияси, геогр. ва тарих академияси, геогр. миллий ин-ти, антропология ва тарих ин-ти, бир қанча илмий жамиятлар, Миллий кутубхона, ун-т кутубхонаси, Тегусигальпада миллий музей мавжуд. Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Г.да бир неча газ. ва жур,лар, жумладан, «Гасета» (кундалик газ., 1830 й.дан), «Пренса» («Матбуот», кундалик газ., 1964 й.дан), «Трибуна» («Минбар», кундалик газ., 1977 й.дан), «Тьемпо» («Вақт», кундалик газ., 1970 й.дан) газ.лари, «Комерсио» («Савдо», 1970 й.дан) жур. чиқади. Г. миллий радиоси 1976 й., телекомпанияси 1959 й. тижорат компанияси тарзида тузилган. Адабиёти мустақиллик эълон қилингандан сўнг испан тилида ривожлана бошлади. 19-а. шоирлари X. Т. Рейес, Т. Агилус, X. Сиснерос ва б. испан мумтоз адабиёти намуналарига эргашдилар. Г. адабиётидаги биринчи роман — «Анхелина»ни К. Гутьеррос 1898 й.да яратди. 19-а. охири — 20-а. бошларида атоқли адиб Ф. Турсиос модернизм руҳида роман ва шеърлар езди. Шоир А. Гильен Села ижтимоий муаммоларни қаламга олди, шоир ва ёзувчи Р. Э. Валье ватанпарварлик мавзуларида ижод қилди. 2-жаҳон урушидан кейин К. Баррера, X. Каркамо шеърларида, К. Исагирре, Р. Амадор романларида ижтимоий норозилик оҳанглари янгради. Меъморлиги ва тасвирий санъати. Г.да 16-а.дан режа асосида шаҳарлар (Комаягуа, Тегусигальпа) қурила бошлади, уйлар бир қаватли бўлиб, 20-а. ўрталаридагина айримлари замонавий услубда қурилди. 19-а. охирлари ва 20-а. бошларида тарихий, турмуш кўринишлари мавзуларида манзара, портрет ишловчи маҳаллий рассомлар етишди (П. С. Сьера, К. Суньига Фигероа). М. А. Руис, X. А. Веласкес каби рассомлар халқ ҳаётини, Г. шаҳар ва қишлоқлари қиёфасини реалистик акс эттирдилар. Йирик реалист рассом А. Каналес ўз асарларида ишчи ва деҳқонлар ҳаётининг машаққат ва фожиаларини ёрқин кўрсатиб берди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.