Boliviya

Boliviya (ispança: Bolivia) — Janubiy Amerikaning markaziy qismidagi davlat. Nomi Simon Bolivar şarafiga qöyilgan. Sukre rasmiy (konstitutsiyaviy) poytaxt, hukumat esa La-Pasda joylaşgan.

Qadimda hozirgi Boliviya hududida hindu qabilalari yaşagan. Inglizça manbaga köra, bu yerda Tiauanako davlati bölgan va u taxminan 1000-yilda inqirozga uçragan. 14-asrda hudud Ink davlati tarkibiga kirgan (inglizça manbada Ink hukmronligi boşlanişi 1440-yillarga boğlanadi). 1532–38-yillarda ispanlar hududni zabt etdi. Mustamlaka davrida hudud Yuqori Peru deb atalgan; 1776-yildan La-Plata vitse-qirolligi tarkibiga kirgan. Potosi kumuş konlari tufayli yirik şaharga aylangan.

1809-yildan boşlangan ozodlik uruşlaridan söng 1825-yil 6-avgustda mustaqillik e'lon qilindi va davlat Bolivar şarafiga nomlandi. 1836–39-yillarda Peru bilan konfederatsiya tuzildi. 1879–83-yillardagi Çili bilan uruşda Boliviya dengiz böyi hududidan ayrildi, 1932–35-yillardagi Paragvay bilan uruşda ham hududlarini yöqotdi. 1952-yilgi inqilobdan keyin qalay sanoati davlat ixtiyoriga olindi. Keyingi yillarda harbiy töntarişlar köp böldi; 1985-yildan prezidentlik boşqaruvi davom etdi. 2005-yilda Evo Morales prezident etib saylandi; rusça manbaga köra, u mamlakat tarixida birinçi hind prezidenti bölgan. 2009-yilda yangi konstitutsiya qabul qilindi va davlatning rasmiy nomi «Köpmillatli Davlat» deb özgardi.

Maydoni 1 098 581 km². Boliviya şimol va şimoli-şarqdan Braziliya, janubi-şarqdan Paragvay, janubdan Argentina, janubi-ğarb va ğarbdan Çili hamda Peru bilan çegaradoş. Ğarbini And toğlari va baland Puna (Altiplano) platosi egallaydi; Titikaka kölining bir qismi Boliviya hududida. Şimoli-şarqdagi tekisliklar Amazonka pasttekisligiga tutaşadi. Eng baland nuqtasi — öçgan Saxama vulqoni (6542 m). Dunyodagi eng yirik şörxok Uyuni mamlakatning janubi-ğarbida joylaşgan. Mamlakat 9 departamentga bölinadi. Yirik şaharlari: La-Pas, Santa-Krus, Koçabamba, Oruro, Sukre.

Boliviya — unitar respublika. 1967-yilgi konstitutsiyaga köra davlat boşliği prezident, qonun çiqaruvçi organ ikki palatali Milliy kongress edi. 2009-yildagi yangi konstitutsiya davlatga muhim iqtisodiy tarmoqlar ustidan nazoratni biriktirdi va hind xalqlari huquqlarini kengaytirdi.

Iqtisodiyotning asosini konçilik taşkil etadi. Boliviya qalay qazib oliş va eksport qilişda oldingi örinlardan birida bölgan; surma, volfram, mis, rux, qörğoşin, oltin va kumuş ham qazib olinadi. Neft konlari Çukisoka va Tarixa departamentlarida joylaşgan. Qişloq xöjaligida kartoşka va makkajöxori asosiy ekinlar. Pul birligi — boliviano.

Adabiyot asosan ispan tilida rivojlangan. Me'morlikda 5–8-asrlarda Tiauanako madaniyati gullab-yaşnagan. Musiqada hindu qöşiqlari, qamiş nay va olti torli gitara keng tarqalgan. Karnavallar milliy madaniyatning öziga xos xususiyati hisoblanadi. Boliviya kino instituti 1943-yilda taşkil etilgan va asosan hujjatli filmlar tayyorlaydi.