Boliviya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 509–513-b. — ziyouz.com
Boliviya (Bolivia), Boliviya Respublikasi (Republica de Bolivia) Jan. Amerikaning markaziy qismida joylaşgan davlat. Mayd. 1098581 km2. Aholisi 7,5 mln. kişi (1996). Rasmiy poytaxti — Sukre, hukumati joylaşgan amaldagi poytaxti — LaPas. Ma'muriy jihatdan 9 departamentga, departamentlar 98 viloyatga bölinadi.
Davlat tuzumi. B. — unitar respublika. 1967 y. 2 fev.da qabul qilingan konstitutsiyaga köra davlat boşligi — prezident. U 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyati — Milliy kongress bölib, u ikki palata: senat va deputatlar palatasidan iborat. Deputatlar va senatorlar umumiy töğri ovoz beriş yöli b-n 4 y. muddatda saylanadi. Ijroiya hokimiyatini prezident va hukumat amalga oşiradi. Hukumatni prezident tayinlaydi va unga boşçilik qiladi.
Tabiati. B. ning ğarbini And toğlari va baland toğli Puna platosi egallaydi. Punaning şim.ğarbida lava platolari, jan.şarqida bal. 3800 m gaça bölgan toğ havzalari bor; qoldiq köllar (Poopo) va şörxoklar uçraydi. Titikaka kölining bir qismi ham B. hududida. Şim.şarkidagi tekisliklar Amazonka pasttekisligiga tomon astasekin pasaya boradi va bu yerda Beni va Mamore daryolari tizimiga kiradigan soyjilğalar oqib yotadi. B.da qalay, volfram, molibden, surma, mis, rux, qörğoşin va kumuş konlari bor.
B. ğarbida yiliga 150 mm gaça, şarqida 500—600 mm, And toğlari yon bağrida 2000 mm gaça yoğin yoğadi. Punada iyulning örtaça t-rasi 3—7°, yanv.niki 9—11°. Şarqiy tekisliklarda (şim. da) 4—5 oydan (jan.da) 9 oygaça qurğokçilik böladi. Iyulning örtaça t-rasi 17—22°, yanv.niki 24—28°. Iiliga şim. da 1300— 1600 mm, jan.da 800 mm gaça yoğin tuşadi. B.da tezoqar, kiçik toğ daryolari xam bor. Mamlakat şim.dagi daryolar tropik yomğirlar davrida toşadi va 120 ming km2 gaça mayd.ni suv bosadi. B. ğarbida çala çöl ösimliklari, şarqida baland toğ tropik daşt ösimliklari ösadi. And toğlarining şarqiy yon bağrida tropik örmonlar, şarqiy tekisliklarda asosan savanna ösimliklari ösadi; şim.da gileya, jan. da siyrak tropik örmonlar ham uçraydi. Hayvonlardan maymun, zirhaor, tapir, kemiruvçilar, quşlar, sudraluvçilar, haşarotlar va b. bor. Milliy boğlari: IsiboroSekurs, Uançaka, PilonLaxas va b.
Aholisi. B. aholisining 2/3 qismi keçua va aymara nomli indeys xalqlari; qolganlari ispan tilida gaplaşadigan boliviyaliklar, aksari duragaylar, kisman ispanlardan tarqalgan kreollardir. B.ning şarqidagi tropik örmonlarda turli qabilalarga mansub indeyslar yaşaydi. Rasmiy tillari — ispan, keçua va aymara tillari. Aholisining yarmisi keçua, aymara, guarani tillarida gaplaşadi. Şahar aholisi 58%. Dindorlar — asosan katoliklar. Eng yirik şaharlari: LaPas, Koçabamba, SantaKrus, Oruro, Sukre.
Tarixi. B. hududida qadimdan ibtidoiy jamoa tuzumi bosqiçidagi indeys qabilalari yaşab kelgan. 14- a. boşlarida B. hududi Ink davlati tarkibiga kirgan. 1532—38 y. larga kelib, ispanlar zabt etdi va mahalliy xalqdan bir neça ön ming kişi qirib taşlandi. B. 300 y. mobaynida Ispaniya imperiyasi tarkibida bölib (1542 y.dan B. hududi Peru, 1776 y.dan LaPlata vitseqirolligi tarkibiga kirgan), Yuqori Peru deb atalgan. 1809—25 y.lar mobaynida ispanlar istibdodiga qarşi milliy ozodlik uruşlari bölib turdi. 1824 y. 9 dek.da Simon Bolivarning safdoşi general Sukre ispan qöşinlarini tormor keltirdi. 1825 y. 8 avg.da Yuqori Peru mustaqil deb e'lon qilindi va Bolivar şarafiga B. deb ataddi. Bolivar mamlakat prezidenta qilib saylandi, lekin u mamlakatni idora qilişni Sukrega topşirdi. 1836—39 y. larda B. Peru b-n yagona konfederatsiya taşkil etdi. 1879—83 ylarda B. b-n Peruning Çiliga karşi, 1932—35 y.larda Paragvayga qarşi uruşida B. özining qalay va selitraga boy dastlabki hududining 2/3 qismini yöqotdi. 1-jahon uruşida B. betaraflik siyosatini tutgan bölsada, mamlakat iqtisodiy resurslari Antanta davlatlari manfaatiga xizmat qildi. 1943 y. apr.da B. Germaniya, Italiya va Yaponiyaga uruş e'lon qildi, ammo uruş harakatlarida qatnaşgani yöq. 1952 y.da B.da harbiy diktatura rejimiga qarşi qözğolonda «Milliy inqilobiy harakat» partiyasi armiyani tormor keltirdi. Qalay sanoati davlat ixtiyoriga olindi va agrar islohotlar ötkazila boşladi. 1964 y. 4 noyab.da B. reaksionerlari mamlakatda harbiyfaşistik diktatura örnatdi. Agrar islohotlar töxtatildi, korxonalar amerikaliklarga qaytarib berila boşladi. 1967 y.da mamlakatning köpgina joylarida partizanlar harakati boşlandi. Yirik kasaba uyuşmasi — B. işçilar markazi demokratik tuzumni qayta tiklaş, mehnatkaşlarning turmuşini yaxşilaş va q. x. da islohotlar ötkaziş uçun kuraşdi. 1970 y. 4 okt.da vatanparvar kuçlar rahbari general Xuan Xose Torres prezidentlik lavozimini egallab, mustaqil taşqi siyosat yurita boşladi. Biroq 1974 y.da hokimiyatni qölga olgan harbiy hukumat demokratik kuçlarni ta'qib qiliş yölini tutdi. 80-y. larda mamlakatning içki siyosiy ahvoli beqaror bölib turdi. 1985 y.gi saylovdan keyin B. prezidentlik boşqaruviga ötdi. 1997 y. 2 avg.da B. Milliy kongressi tomonidan saylangan prezident Ugo Banser Suares hukumati mamlakatni mustaqil idora qila boşladi. 1945 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 6 avg. — Mustaqillik e'lon qilingan kun (1825).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Fuqarolar «Birdamlik» ittifoqi, partiya, 1989 y.da taşkil etilgan; Söl millatparvar inqilobiy partiya, 1964 y.da tuzilgan; Söl millatparvar inqilobiy harakat, 1979 y.da rasmiylaşgan; B. Kommunistik partiyasi, 1950 y.da tuzilgan; Söl inqilobiy harakat, 1971 y.da asos solingan; Millatparvar demokratik harakat, 1979 y.da tuzilgan; Millatparvar inqilobiy harakat, 1942 y.da asos solingan; Sotsialistik partiya1, 1971 y.da asos solingan; Tupak Katari nomidagi ozodlik uçun inqilobiy harakat, 1978 y. taşkil etilgan; Xristiandemokratik partiya, 1954 y. asos solingan. B. işçilar markazi kasaba uyuşmasi, 1952 y.da tuzilgan.
Xöjaligi. B. iqtisodiyotining asosini konçilik sanoati taşkil etadi. Q.x. zaif rivojlangan va mamlakatni oziq-ovqat b-n ta'minlay olmaydi.
Sanoati. B. qalay qazib oliş va eksport qilişda dunyoda oldingi örinlardan birida turadi. Surma, volfram, mis, rux, qörğoşin va vismut rudalari, oltin, k'umuş, oltingugurt ham qazib çiqariladi (asosiy konçilik markazlari — Oruro, Potosi, Tupisa, Korokoro va b.). Asosiy neft konlari Çukisoka, Tarixa departamentlarida joylaşgan. Elektr energetika, rangli metallurgiya, neft kimyosi, töqimaçilik (ip va jun gazlama), oziq-ovqat korxonalari bor. Hunarmandçilik rivojlangan. 1,9 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi (asosan GESlarda).
Qişloq xöjaligi ningasosiy tarmoği — dehqonçilik. Asosiy oziq-ovqat ekinlari — kartoşka va makkajöxori. Bundan taşqari şoli, buğdoy, paxta, şakarqamiş, kofe, banan, kakao va b. ham yetiştiriladi. Qöy, qoramol, lama, çöçqa boqiladi. Örmonlarda geveya şarbati, xin daraxtining pöstloği va koka barglari yiğib olinadi.
Transporti. T.ylarninguz. — 3,9 ming km, avtomobil yöllari — 38,9 ming km (1996). Titikaka kölida kemalar qatnaydi. Daryo yöllari — salkam 20 ming km. Neft quvurlari köp. Toğli hududlarda otulovning ahamiyati katta. Mamlakatning 30 şaharida aeroport bor. Asosiy aeroporti — LaPas.
Taşqi savdo uçun B. Molyendo (Peru) va Antofagasta (Çili) portlaridan foydalanadi. Çetga asosan konçilikruda sanoati mahsulotlari, neft, tabiiy gaz, paxta, kofe çiqaradi. Çetdan oziq-ovqat mahsulotlari, maşinalar, asbobuskunalar, binokorlik materiallari, xom aşyo va çala tayyor mahsulotlar oladi. Savdo sohasidagi asosiy mijozlari: AQŞ, Braziliya, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Argentina, Germaniya, Çili, Peru. Pul birligi — boliviano.
Tibbiy xizmati. B.da davlatning ba'zi kasalxona, ambulatoriya va tibbiy yordam postlaridan taşqari barça tibbiy muassasalarda tibbiy yordam pulli. Vraçlarni uçta untning tibbiyot f-tlari tayyorlaydi.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. B.da 15 dan yuTsori yoşdagi aholining 50% savodsiz. Mamlakatda 7 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalarning umumiy majburiy ta'limi haqida qonun qabul qilingan. Yoşlar umumiy örta, hunartexnika va ped. maktablarida, oliy öquv yurtlarida ta'lim oladilar. Yirik oliy öquv yurtlari: LaPas, Koçabamba, Potosi, Sukre untlari. Ilmiy markazlari: Milliy FA, Tarix akademiyasi, B. akademiyasi. Kutubxonalari: untlarning kutubxonalari, Madaniyat departamentining kutubxonasi, LaPasdagi Munitsipal kutubxona. Muzeylari: LaPasdagi «Tiaunako» milliy muzeyi, Potosidagi zarbxona milliy muzeyi.
Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. Yirik ommaviy kundalik gaz.lari: «Diario» («Gazeta», 1904 y.dan), «Deber» («Burç», 1953 y.dan), «Oy («Bugun», 1968 y.dan), «Ultima ora» («Sönggi soat», 1929 y.dan), «Rason» («Idrok», 1990 y.dan). Axensia de Notisias Fides—ANF axborot agentligi 1979 y.da taşkil etilgan. Boş aloqa boşqarmasi — hukumat radioeşittiriş xizmati mavjud. Mamlakatda 158 radiost-ya bölib, ularning köpçiligi tijorat asosida işlaydi. Telekörsatuv 1969 y.dan olib boriladi, uning bir kanalini hukumat nazorat qiladi.
Adabiyoti asosan ispan tilida. B.da qad. indeys madaniyati namunalaridan «Olyantay» nomli boliviyaperu dramasi saqlangan. Mustamlaka davri (16—18- a.lar) adabiyotida F. Guaman Pom, A. de Kalançaning tarixiy xronikalari diqqatga sazovor. 18-a. oxiridan boşlab mustaqillik uçun kuraş davrida vatanparvarlik publiiistikasi va şe'riyati yaratildi. 19-a. B. adabiyotida romantizm hukmronlik qildi. Uning yirik namoyandalari: R. X. Bustamante, N. Galindo, M. X. Muxia, B. Lens va b. Bu davrda romantizm b-n boğliq holda indeyslar hayotiga qiziqiş kuçaydi. N. Agirrening «Xuan de la Rosa», L. Ansoategi de Kamperoning «Ualparrimaçlar», A. Argedasning «Bronza rangli irq» romanlari şu mavzuga bağişlandi. «Olov oqim» (1935, O. Serruto), «Iblis metall» (1946, A. Sespedes), «Ajal şaxtalari» (1962, F. Ramires Velarde) romanlarida konçilarning oğir hayoti, inqilobiy kayfiyatlari tasvirlandi. B.ning yirik yozuvçilaridan M. Mendosa Lopes, X. Felman Velarde asarlarida, maşhur yozuvçi X. Laraning «Surumi» (1945), «Yanakuna» (1952), «Qonimiz» (1959) romanlarida ijtimoiy tenglik uçun kuraş masalalari öz ifodasini topdi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. 5— 8-a. larda B. toğli joylari me'morligida tiauanako madaniyati gullab yaşnadi (katta yaxlit toşlardan yasalgan inşootlar, afsonalardagi qahramonlarni aks ettiruvçi toş haykallar va b.). 16—18-a.larda B.da Potosi, Sukre, LaPas, Koçabamba, Oruro kabi şaharlar qurildi. Bu şaharlarda mahalliy aholi ustalari iştirokida ibodatxonalar, saroylar va b. binolar barpo etildi. Ularda indeyslarning qad. san'at va me'morligi bezaklaridan foydalanilgan. 19—20-a. larda B.da sanoat va jamoat binolari qurila boşladi. Bu binolar Yevropa va Amerika me'morligi uslubida, turar joy binolari qad. B. me'morligi uslubida kurilgan. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida rassomlardan A. Nogales, X. Garsia Mesa, S. Iturralde ijod qildilar. 20- a. boşlarida B. san'atida modernizm oqimi keng tarqaldi. 20-y.larga kelib, millim rassomlik maktabi tarkib topdi. Keyingi yillarda rassomlardan S. Gusman de Roxas, B. Berdesio, V. S. Romero, M. Exido, haykaltaroş M. Nunyes del Prado öz asarlarida xalq tarixi va hayotini, zamondoşlar obrazini, tabiat gözalligini aks ettirdilar. 20-a. örtalaridan Köp qavatli temirbeton binolar qurila boşladi, şaharlar ta'mirlandi, sanoat korxonalari qurildi.
Musiqasi. B.da indeyslar musiqasi — beguala, vidala, uanka kabi lirik qöşiqlar, uayno, uaynito, nombo kabi çolğu asboblari, qamiş nay, dömbirani eslatuvçi putunka keng tarqalgan. Ispaniyadan ötgan olti torli gitara boliviyaliklarning sevimli sozi hisoblanadi. 19-a. oxiri va 20-a. boşlaridagi yirik kompozitorlar E. Kabo, T. Vargas, X. Maydanadir. LaPasda milliy konservatoriya va milliy simfonik orkestr bor.
Teatri. 16—17-a.larda missionerlar Potosidagi bayram va sayillarda teatrlaştirilgan tomoşalarni taşkil etişgan. 1617—19 y.larda LaPasda ikkita teatr oçildi. Bayram kunlaridagi karnavallar milliy madaniyatning öziga xos xususiyati bölib qolgan. Aşula va raqslar orasida diablados deb atalgan va yaxşilik b-n yomonlikning kuraşi tasvirlanadigan tomoşalar körsatilgan. Professional teatr san'ati suyet rivojlangan. Sukre ş.dagi yozgi teatr ahyonahyonda işlaydi, unda yarim professional truppalar qatnaşadi. Mahalliy dramaturglardan R. Muxia, X. Berrios, M. Flores, A. Saavedra Peres va b.larning pyesalari sahnalaştirilgan. LaPasda Sahna san'ati va deklamatsiya akademiyasi bor. 1949 y. Teatr va radio arboblari jamiyati taşkil etilgan.
Kinosi. 1943 y.da taşkil etilgan B. kino in-ti asosan xujjatli filmlar tayyorlaydi; yiliga bir neçagina badiiy film çiqaradi. Maşhur filmlari: «Ukamau», «Kondor qoni» (rej. X. Sanximes).
1996 y.da ÖzR b-n B. örtasida savdoiqtisodiy munosabatlardagi tovar aylanmasi 4,84 mln. AQŞ dollarini taşkil qildi, mamlakatimizga rux rudalari va konsentratlari keltirildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОЛИВИЯ (Bolivia), Боливия Республикаси (Republica de Bolivia) Жан. Американинг марказий қисмида жойлашган давлат. Майд. 1098581 км2. Аҳолиси 7,5 млн. киши (1996). Расмий пойтахти — Сукре, ҳукумати жойлашган амалдаги пойтахти — ЛаПас. Маъмурий жиҳатдан 9 департаментга, департаментлар 98 вилоятга бўлинади.
Давлат тузуми. Б. — унитар республика. 1967 й. 2 фев.да қабул қилинган конституцияга кўра давлат бошлиги — президент. У 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимияти — Миллий конгресс бўлиб, у икки палата: сенат ва депутатлар палатасидан иборат. Депутатлар ва сенаторлар умумий тўғри овоз бериш йўли б-н 4 й. муддатда сайланади. Ижроия ҳокимиятини президент ва ҳукумат амалга оширади. Ҳукуматни президент тайинлайди ва унга бошчилик қилади.
Табиати. Б. нинг ғарбини Анд тоғлари ва баланд тоғли Пуна платоси эгаллайди. Пунанинг шим.ғарбида лава платолари, жан.шарқида бал. 3800 м гача бўлган тоғ ҳавзалари бор; қолдиқ кўллар (Поопо) ва шўрхоклар учрайди. Титикака кўлининг бир қисми ҳам Б. ҳудудида. Шим.шаркидаги текисликлар Амазонка пасттекислигига томон астасекин пасая боради ва бу ерда Бени ва Маморе дарёлари тизимига кирадиган сойжилғалар оқиб ётади. Б.да қалай, вольфрам, молибден, сурма, мис, рух, қўрғошин ва кумуш конлари бор.
Б. ғарбида йилига 150 мм гача, шарқида 500—600 мм, Анд тоғлари ён бағрида 2000 мм гача ёғин ёғади. Пунада июлнинг ўртача т-раси 3—7°, янв.ники 9—11°. Шарқий текисликларда (шим. да) 4—5 ойдан (жан.да) 9 ойгача қурғокчилик бўлади. Июлнинг ўртача т-раси 17—22°, янв.ники 24—28°. Иилига шим. да 1300— 1600 мм, жан.да 800 мм гача ёғин тушади. Б.да тезоқар, кичик тоғ дарёлари хам бор. Мамлакат шим.даги дарёлар тропик ёмғирлар даврида тошади ва 120 минг км2 гача майд.ни сув босади. Б. ғарбида чала чўл ўсимликлари, шарқида баланд тоғ тропик дашт ўсимликлари ўсади. Анд тоғларининг шарқий ён бағрида тропик ўрмонлар, шарқий текисликларда асосан саванна ўсимликлари ўсади; шим.да гилея, жан. да сийрак тропик ўрмонлар ҳам учрайди. Ҳайвонлардан маймун, зирҳаор, тапир, кемирувчилар, қушлар, судралувчилар, ҳашаротлар ва б. бор. Миллий боғлари: ИсибороСекурс, Уанчака, ПилонЛахас ва б.
Аҳолиси. Б. аҳолисининг 2/3 қисми кечуа ва аймара номли индейс халқлари; қолганлари испан тилида гаплашадиган боливияликлар, аксари дурагайлар, кисман испанлардан тарқалган креоллардир. Б.нинг шарқидаги тропик ўрмонларда турли қабилаларга мансуб индейслар яшайди. Расмий тиллари — испан, кечуа ва аймара тиллари. Аҳолисининг ярмиси кечуа, аймара, гуарани тилларида гаплашади. Шаҳар аҳолиси 58%. Диндорлар — асосан католиклар. Энг йирик шаҳарлари: ЛаПас, Кочабамба, СантаКрус, Оруро, Сукре.
Тарихи. Б. ҳудудида қадимдан ибтидоий жамоа тузуми босқичидаги индейс қабилалари яшаб келган. 14- а. бошларида Б. ҳудуди Инк давлати таркибига кирган. 1532—38 й. ларга келиб, испанлар забт этди ва маҳаллий халқдан бир неча ўн минг киши қириб ташланди. Б. 300 й. мобайнида Испания империяси таркибида бўлиб (1542 й.дан Б. ҳудуди Перу, 1776 й.дан ЛаПлата вицеқироллиги таркибига кирган), Юқори Перу деб аталган. 1809—25 й.лар мобайнида испанлар истибдодига қарши миллий озодлик урушлари бўлиб турди. 1824 й. 9 дек.да Симон Боливарнинг сафдоши генерал Сукре испан қўшинларини тормор келтирди. 1825 й. 8 авг.да Юқори Перу мустақил деб эълон қилинди ва Боливар шарафига Б. деб атадди. Боливар мамлакат президента қилиб сайланди, лекин у мамлакатни идора қилишни Сукрега топширди. 1836—39 й. ларда Б. Перу б-н ягона конфедерация ташкил этди. 1879—83 йларда Б. б-н Перунинг Чилига карши, 1932—35 й.ларда Парагвайга қарши урушида Б. ўзининг қалай ва селитрага бой дастлабки ҳудудининг 2/3 қисмини йўқотди. 1-жаҳон урушида Б. бетарафлик сиёсатини тутган бўлсада, мамлакат иқтисодий ресурслари Антанта давлатлари манфаатига хизмат қилди. 1943 й. апр.да Б. Германия, Италия ва Японияга уруш эълон қилди, аммо уруш ҳаракатларида қатнашгани йўқ. 1952 й.да Б.да ҳарбий диктатура режимига қарши қўзғолонда «Миллий инқилобий ҳаракат» партияси армияни тормор келтирди. Қалай саноати давлат ихтиёрига олинди ва аграр ислоҳотлар ўтказила бошлади. 1964 й. 4 нояб.да Б. реакционерлари мамлакатда ҳарбийфашистик диктатура ўрнатди. Аграр ислоҳотлар тўхтатилди, корхоналар америкаликларга қайтариб берила бошлади. 1967 й.да мамлакатнинг кўпгина жойларида партизанлар ҳаракати бошланди. Йирик касаба уюшмаси — Б. ишчилар маркази демократик тузумни қайта тиклаш, меҳнаткашларнинг турмушини яхшилаш ва қ. х. да ислоҳотлар ўтказиш учун курашди. 1970 й. 4 окт.да ватанпарвар кучлар раҳбари генерал Хуан Хосе Торрес президентлик лавозимини эгаллаб, мустақил ташқи сиёсат юрита бошлади. Бироқ 1974 й.да ҳокимиятни қўлга олган ҳарбий ҳукумат демократик кучларни таъқиб қилиш йўлини тутди. 80-й. ларда мамлакатнинг ички сиёсий аҳволи беқарор бўлиб турди. 1985 й.ги сайловдан кейин Б. президентлик бошқарувига ўтди. 1997 й. 2 авг.да Б. Миллий конгресси томонидан сайланган президент Уго Бансер Суарес ҳукумати мамлакатни мустақил идора қила бошлади. 1945 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 6 авг. — Мустақиллик эълон қилинган кун (1825).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Фуқаролар «Бирдамлик» иттифоқи, партия, 1989 й.да ташкил этилган; Сўл миллатпарвар инқилобий партия, 1964 й.да тузилган; Сўл миллатпарвар инқилобий ҳаракат, 1979 й.да расмийлашган; Б. Коммунистик партияси, 1950 й.да тузилган; Сўл инқилобий ҳаракат, 1971 й.да асос солинган; Миллатпарвар демократик ҳаракат, 1979 й.да тузилган; Миллатпарвар инқилобий ҳаракат, 1942 й.да асос солинган; Социалистик партия1, 1971 й.да асос солинган; Тупак Катари номидаги озодлик учун инқилобий ҳаракат, 1978 й. ташкил этилган; Христиандемократик партия, 1954 й. асос солинган. Б. ишчилар маркази касаба уюшмаси, 1952 й.да тузилган.
Хўжалиги. Б. иқтисодиётининг асосини кончилик саноати ташкил этади. Қ.х. заиф ривожланган ва мамлакатни озиқ-овқат б-н таъминлай олмайди.
Саноати. Б. қалай қазиб олиш ва экспорт қилишда дунёда олдинги ўринлардан бирида туради. Сурма, вольфрам, мис, рух, қўрғошин ва висмут рудалари, олтин, к’умуш, олтингугурт ҳам қазиб чиқарилади (асосий кончилик марказлари — Оруро, Потоси, Туписа, Корокоро ва б.). Асосий нефть конлари Чукисока, Тариха департаментларида жойлашган. Электр энергетика, рангли металлургия, нефть кимёси, тўқимачилик (ип ва жун газлама), озиқ-овқат корхоналари бор. Ҳунармандчилик ривожланган. 1,9 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади (асосан ГЭСларда).
Қишлоқ хўжалиги нингасосий тармоғи — деҳқончилик. Асосий озиқ-овқат экинлари — картошка ва маккажўхори. Бундан ташқари шоли, буғдой, пахта, шакарқамиш, кофе, банан, какао ва б. ҳам етиштирилади. Қўй, қорамол, лама, чўчқа боқилади. Ўрмонларда гевея шарбати, хин дарахтининг пўстлоғи ва кока барглари йиғиб олинади.
Транспорти. Т.йларнингуз. — 3,9 минг км, автомобиль йўллари — 38,9 минг км (1996). Титикака кўлида кемалар қатнайди. Дарё йўллари — салкам 20 минг км. Нефть қувурлари кўп. Тоғли ҳудудларда отуловнинг аҳамияти катта. Мамлакатнинг 30 шаҳарида аэропорт бор. Асосий аэропорти — ЛаПас.
Ташқи савдо учун Б. Мольендо (Перу) ва Антофагаста (Чили) портларидан фойдаланади. Четга асосан кончиликруда саноати маҳсулотлари, нефть, табиий газ, пахта, кофе чиқаради. Четдан озиқ-овқат маҳсулотлари, машиналар, асбобускуналар, бинокорлик материаллари, хом ашё ва чала тайёр маҳсулотлар олади. Савдо соҳасидаги асосий мижозлари: АҚШ, Бразилия, Буюк Британия, Япония, Аргентина, Германия, Чили, Перу. Пул бирлиги — боливиано.
Тиббий хизмати. Б.да давлатнинг баъзи касалхона, амбулатория ва тиббий ёрдам постларидан ташқари барча тиббий муассасаларда тиббий ёрдам пулли. Врачларни учта унтнинг тиббиёт ф-тлари тайёрлайди.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Б.да 15 дан юЦори ёшдаги аҳолининг 50% саводсиз. Мамлакатда 7 ёшдан 14 ёшгача бўлган болаларнинг умумий мажбурий таълими ҳақида қонун қабул қилинган. Ёшлар умумий ўрта, ҳунартехника ва пед. мактабларида, олий ўқув юртларида таълим оладилар. Йирик олий ўқув юртлари: ЛаПас, Кочабамба, Потоси, Сукре унтлари. Илмий марказлари: Миллий ФА, Тарих академияси, Б. академияси. Кутубхоналари: унтларнинг кутубхоналари, Маданият департаментининг кутубхонаси, ЛаПасдаги Муниципал кутубхона. Музейлари: ЛаПасдаги «Тиаунако» миллий музейи, Потосидаги зарбхона миллий музейи.
Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. Йирик оммавий кундалик газ.лари: «Диарио» («Газета», 1904 й.дан), «Дебер» («Бурч», 1953 й.дан), «Ой («Бугун», 1968 й.дан), «Ультима ора» («Сўнгги соат», 1929 й.дан), «Расон» («Идрок», 1990 й.дан). Ахенсиа де Нотисиас Фидес—АНФ ахборот агентлиги 1979 й.да ташкил этилган. Бош алоқа бошқармаси — ҳукумат радиоэшиттириш хизмати мавжуд. Мамлакатда 158 радиост-я бўлиб, уларнинг кўпчилиги тижорат асосида ишлайди. Телекўрсатув 1969 й.дан олиб борилади, унинг бир каналини ҳукумат назорат қилади.
Адабиёти асосан испан тилида. Б.да қад. индейс маданияти намуналаридан «Ольянтай» номли боливияперу драмаси сақланган. Мустамлака даври (16—18- а.лар) адабиётида Ф. Гуаман Пом, А. де Каланчанинг тарихий хроникалари диққатга сазовор. 18-а. охиридан бошлаб мустақиллик учун кураш даврида ватанпарварлик публииистикаси ва шеърияти яратилди. 19-а. Б. адабиётида романтизм ҳукмронлик қилди. Унинг йирик намояндалари: Р. X. Бустаманте, Н. Галиндо, М. X. Мухиа, Б. Ленс ва б. Бу даврда романтизм б-н боғлиқ ҳолда индейслар ҳаётига қизиқиш кучайди. Н. Агирренинг «Хуан де ла Роса», Л. Ансоатеги де Камперонинг «Уальпарримачлар», А. Аргедаснинг «Бронза рангли ирқ» романлари шу мавзуга бағишланди. «Олов оқим» (1935, О. Серруто), «Иблис металл» (1946, А. Сеспедес), «Ажал шахталари» (1962, Ф. Рамирес Веларде) романларида кончиларнинг оғир ҳаёти, инқилобий кайфиятлари тасвирланди. Б.нинг йирик ёзувчиларидан М. Мендоса Лопес, X. Фельман Веларде асарларида, машҳур ёзувчи X. Ларанинг «Суруми» (1945), «Янакуна» (1952), «Қонимиз» (1959) романларида ижтимоий тенглик учун кураш масалалари ўз ифодасини топди.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. 5— 8-а. ларда Б. тоғли жойлари меъморлигида тиауанако маданияти гуллаб яшнади (катта яхлит тошлардан ясалган иншоотлар, афсоналардаги қаҳрамонларни акс эттирувчи тош ҳайкаллар ва б.). 16—18-а.ларда Б.да Потоси, Сукре, ЛаПас, Кочабамба, Оруро каби шаҳарлар қурилди. Бу шаҳарларда маҳаллий аҳоли усталари иштирокида ибодатхоналар, саройлар ва б. бинолар барпо этилди. Уларда индейсларнинг қад. санъат ва меъморлиги безакларидан фойдаланилган. 19—20-а. ларда Б.да саноат ва жамоат бинолари қурила бошлади. Бу бинолар Европа ва Америка меъморлиги услубида, турар жой бинолари қад. Б. меъморлиги услубида курилган. 19-а. охири ва 20-а. бошларида рассомлардан А. Ногалес, X. Гарсиа Меса, С. Итурральде ижод қилдилар. 20- а. бошларида Б. санъатида модернизм оқими кенг тарқалди. 20-й.ларга келиб, миллим рассомлик мактаби таркиб топди. Кейинги йилларда рассомлардан С. Гусман де Рохас, Б. Бердесио, В. С. Ромеро, М. Эхидо, ҳайкалтарош М. Нуньес дель Прадо ўз асарларида халқ тарихи ва ҳаётини, замондошлар образини, табиат гўзаллигини акс эттирдилар. 20-а. ўрталаридан Кўп қаватли темирбетон бинолар қурила бошлади, шаҳарлар таъмирланди, саноат корхоналари қурилди.
Мусиқаси. Б.да индейслар мусиқаси — бегуала, видала, уанка каби лирик қўшиқлар, уайно, уайнито, номбо каби чолғу асбоблари, қамиш най, дўмбирани эслатувчи путунка кенг тарқалган. Испаниядан ўтган олти торли гитара боливияликларнинг севимли сози ҳисобланади. 19-а. охири ва 20-а. бошларидаги йирик композиторлар Э. Кабо, Т. Варгас, X. Майданадир. ЛаПасда миллий консерватория ва миллий симфоник оркестр бор.
Театри. 16—17-а.ларда миссионерлар Потосидаги байрам ва сайилларда театрлаштирилган томошаларни ташкил этишган. 1617—19 й.ларда ЛаПасда иккита театр очилди. Байрам кунларидаги карнаваллар миллий маданиятнинг ўзига хос хусусияти бўлиб қолган. Ашула ва рақслар орасида диабладос деб аталган ва яхшилик б-н ёмонликнинг кураши тасвирланадиган томошалар кўрсатилган. Профессионал театр санъати сует ривожланган. Сукре ш.даги ёзги театр аҳёнаҳёнда ишлайди, унда ярим профессионал труппалар қатнашади. Маҳаллий драматурглардан Р. Мухиа, X. Берриос, М. Флорес, А. Сааведра Перес ва б.ларнинг пьесалари саҳналаштирилган. ЛаПасда Саҳна санъати ва декламация академияси бор. 1949 й. Театр ва радио арбоблари жамияти ташкил этилган.
Киноси. 1943 й.да ташкил этилган Б. кино ин-ти асосан хужжатли фильмлар тайёрлайди; йилига бир нечагина бадиий фильм чиқаради. Машҳур фильмлари: «Укамау», «Кондор қони» (реж. X. Санхимес).
1996 й.да ЎзР б-н Б. ўртасида савдоиқтисодий муносабатлардаги товар айланмаси 4,84 млн. АҚШ долларини ташкил қилди, мамлакатимизга рух рудалари ва концентратлари келтирилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.