Peru

Peru, rasmiy nomi Peru Respublikasi (ispança: República del Perú) — Janubiy Amerikaning ğarbiy qismida joylaşgan davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Lima. Maydoni taxminan 1 mln 285 ming km².

Peru hududi qadimda inklarning Tauantinsuyu davlati tarkibiga kirgan. Rus va ingliz tilidagi manbalarda inklar davlatidan oldingi madaniyatlar ham tilga olinadi: Karal-Supe (miloddan avvalgi 3000–1800-yillar oraliğida gullagan), Çavin, Naska, Moçe va boşqalar. Ispan konkistadorlari 1532-yilda Fransisko Pisarro boşçiligida inklar davlatini bosib ola boşladi; özbekça Vikipediyada bu jarayon 1532–36-yillar deb körsatilgan. Lima 1535-yilda asos solingan. Peru Ispaniyaning vitse-qirolligi deb 1543-yilda (özbekça Vikipediya) yoki 1544-yilda (rusça Vikipediya) e'lon qilingan.

Indeyslar Tupak Amaru rahbarligida 1780–83-yillarda (rusça Vikipediyada 1780–81) qözğolon kötardi. Peru mustaqilligi 1821-yil 28-iyulda e'lon qilindi, 1822-yilda respublika tuzilib, birinçi konstitutsiya qabul etildi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, mustaqillik 1824-yilda Ayakuço jangidan keyin yakunlandi. 1825-yilda Yuqori Peru mustaqil Boliviya deb atala boşladi. Çili bilan uruş (1879–83) natijasida Peru hududining bir qismini yöqotdi. 1968-yilgi harbiy töntarişdan keyin harbiylar hokimiyatni oldi, 1980-yilda hokimiyat fuqaro hukumatiga topşirildi. 1992-yilda parlament tarqatib yuborildi, 1993-yilda yangi konstitutsiya qabul qilindi. Peru 1945-yildan BMT a'zosi.

Mamlakat uç qismga bölinadi: ğarbdagi tor sohil tekisligi (Kosta), markazdagi toğli hudud (Syerra) va şarqdagi sernam örmonli Selva. Peru maydonining uçdan biriga yaqini toğ. Eng baland nuqtasi — Uaskaran toği (6768 m). Janubda Puna yassitoğligi joylaşgan. Marañon va Ukayali daryolari Amazonka havzasiga mansub; eng yirik köli — Titikaka. Selvada yillik yoğin 3000 mm gaça (rusça Vikipediyada 3200 mm). Neft, mis, polimetall, uran rudalari, kömir va tabiiy gaz konlari topilgan. Hayvonot dunyosida yaguar, puma, guanako, vikunya, tapir va boşqalar bor. Milliy boğlari orasida Manu va Serros-de-Amotane bor.

Peru — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1993-yil 29-dekabrda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident, u 5 yil muddatga saylanadi va ketma-ket ikkinçi muddatga qayta saylana olmaydi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali Milliy kongress, ijroçi hokimiyatni prezident va Vazirlar kengaşi amalga oşiradi. Mamlakat 25 departamentga bölinadi.

Peru — konçilik va qayta işlaş sanoati nisbatan rivojlangan agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda konçilik uluşi 10,7%, qayta işlaş sanoati 21,5%, qişloq va örmon xöjaligi 13,2%. Qişloq xöjaligida faol aholining 40% band. Eksport uçun şakarqamiş, paxta, kofe, kakao va boşqa ekinlar yetiştiriladi; baliqçilik ham rivojlangan. Peru vismut, surma, molibden, volfram kabi metallarni jahon bozoriga yetkazib beradi. Çetga mis, kumuş, rux, neft, kofe, baliq mahsulotlari çiqariladi. Pul birligi — yangi sol.

Aholining yarmiga yaqini keçua va aymara indeyslari, qolganlari metislar. Rasmiy tillar — ispan, keçua va aymara. Dindorlarning aksariyati katolik. Adabiyotda keçua tilidagi «Olyantay» xalq dramasi mustamlaka davridan oldingi muhim yodgorlik hisoblanadi; Ink Garsilaso de la Veganing «Inklarning şohona şarhlari» qadimgi tarix va madaniyatga oid asosiy manba sanaladi. Maçu-Pikçu va Saksauaman kabi qadimgi qörğonlar me'moriy meros hisoblanadi. Inklar musiqasi pentatonikaga asoslangan bölib, uankar, kena kabi çolğular qöllangan. Limadagi «Sanmarkoye» Milliy universiteti 1551-yilda asos solingan.