Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Peru

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 179–183-b. — ziyouz.com

    Peru (Peru), Peru Respublikasi (Republika del Peru) — Jan. Amerikaning ğarbiy qismida joylaşgan davlat. Mayd. 1 mln. 285,2 ming km2. Axoliyey 27,9 mln. kişi (2002). Poytaxti — Lima ş. Ma'muriy jiqatdan 25 departament (departamento) ga bulinadi.

    Davlat tuzumi. P. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1993 y. 29 dek. da qabul qilingan, unga 2000 y.da tuzatişlar kiritilgan. Davlat boşliği — prezident (2001 y.dan Alexandro Toledo Manrike), u töğri va yaşirin ovoz beriş nuli b-n 5 y. muddatga sailanadi. Prezident ketma-ket ikkinçi muddatga kayta saylanişi mumkin emas. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy kongress (bir palatali parlament), ijroçi hokimiyatni prezident va Vazirlar kengaşi amalga oşiradi. Prezident Vazirlar kengaşining raisi va uning tavsiyasiga binoan vazirlarni tayinlaydi.

    Tabiati. Sohil qismi eni 80—180 km li tekislik (Kosta), markazi toğlik (Syerra) va şarqi sernam örmonli toğ oldi (Selva). P. maydonining 1/3 kismiga yaqini toğ. Peru And toğlari böylama vodiylar orqali Ğarbiy, Markaziy va Şarqiy Kordilyera tizmalariga bölinadi. Eng baland joyi 6768 m (Uaskaran toği). Jan.da Puna yassitoğligi bor. Neft, mis, polimetall, uran rudalari, kumir, tabiiy gaz konlari topilgan. P. hududining katta qismi iqlimi — ekvatorga xos va tropik. Yil davomida örtaça t-ra sohilda 15—25°, şim. dagi yassitoğliklarda 12—16°, jan.da 5—9°, tekislikda 24— 29°. Yillik yoğin toğlarda 1000 mm, Selvada 3000 mm gaça. Köp daryolari (Maranon, Ukayali) Amazonka havza-siga mansub. Yirik köli — Titikaka. Sohili va toğ yon bağirlari butazor va kaktuszor. Toğlarning şarqiy yon bağri va tekisliklar doim yaşil tropik örmonzor.

    Hayvonot dunyosi xilma-xil: yaguar, tulki, puma, turli quşlar, sudralib yuruvçilar, guanako, vikunya, maymun, çumolixör, yalqov, tapir va h.k. Daryo va köllarida baliq köp. Milliy boğlari — Manu, Serros-de-Amotane va b.

    Aholisining yarmiga yaqini keçua, aymara indeyslari, qolganlari peru-anlar (ispan-indeys metislari). Rasmiy tillar — ispan, keçua, aymara tillari. Dindorlarning aksariyati — katolik. Şahar aholisi 72%. Yirik şaharlari: Lima, Kalyao, Arekipa, Truxilo, Çiklayo, Kusko.

    Tarixi. P. hududi qad. zamonlarda inklarning Tauantinsuyu davlati tarkibiga kirgan. 1532—36 y.larda ispan konkistadorlari bu davlatni bosib oldi. 1543 y. P. Ispaniyaning vitse-qirolligi deb e'lon qilindi va yerlar ispan mustamlakaçilari örtasida bölina boşladi. 1780—83 y.larda in-deyslar Tupak Amaru rahbarligida qözğolon kötardi. Amerikadagi ispan mustamlakalarining mustaqillik yölidagi uruşlari (1810—26) davomida 1821 y. P. mustaqilligi e'lon qilindi. 1822 y. P. respublikasi tuzildi va birinçi konstitutsiya qabul etildi. 1825 y. mamlakatning jan.-şarqiy qis-mi — Yuqori P. mustaqil Boliviya respublikasi deb atala boşladi. 19-a.ning 30-y.lari oxiri —40-y.lari boşida konservatorlar b-n liberallar örta-sida hokimiyat uçun kuraş avj oldi. P.ning Çili b-n uruşi (1879—83) oqibatida mamlakat öz hududining bir qismidan mahrum böldi. l-jahon uruşi vaqtida P. betaraf turdi. 1933 y. qabul etilgan konstitutsiyada prezident — parlament idora usuli belgilandi. 2-jahon uruşi vaqtida P. hukumati 1945 y. Germaniya va Yaponiyaga uruş e'lon qildi.

    1948—56 y.larda hukmronlik qilgan diktatorlik rejimi mamlakatdagi fuqarolar erkinligini tugatdi. Mehnatkaşlarning noroziligi kuçayib, hukumatga qarşi keng kölamli harakatga aylandi (1950 y. Arekipa ş.dagi qurolli qözğolon, 1954—55 y.lardagi iş taşlaşlar va b.). 1956—62 y.da mamlakatni idora qilgan hukumat demok-ratik erkinliklarni tikladi. 1963 y. hokimiyat tepasiga çiqqan hukumat islohot dasturini e'lon qilgan bölsada, aslida xalq manfaatlariga zid yöl tutdi. 1968 y.dagi harbiy töntariş natijasida hokimiyatni qölga olgan harbiylar iqtisodiy va siyosiy mustaqillik uçun kuraş boşladi, taşqi siyosatda mustaqil yöldan bordi. 1980 y. ötkazilgan umumiy saylov yakunida hokimiyat fuqaro hukumatiga topşirildi, mamlakatda konstitutsiyaviy idora usuli tiklandi. 1992 y. apr.da 1980 y.gi konstitutsiya bekor qilin-di, parlament tarqatib yuborildi. 1993 y. yangi konstitutsiya qabul etildi. 2001 y. 3 iyunda bölib ötgan ovoz berişning ikkinçi davrasi yakunida «Peruning kelajagi uçun» partiyasining rahbari Alexandro Toledo Manrike prezident etib saylandi. P. — 1945 y.dan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1991 y. 19 dek.da tan olgan va 1999 y. dek.da diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 28 iyul — Mustaqillik kuni (1821).

    Asosiy siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. «Peruning kelajagi uçun», siyosiy partiya; Xalq harakati partiyasi, 1956 y. asos solingan; Xalqxristian partiyasi, 1966 y. tuzilgan; P. Aprist partiyasi, 1924 i. taşkil etilgan; P. kommunistik partiyasi, 1928 y. asos solingan; P. uçun ittifoq partiyasi, 1994 y. tuzilgan; Xristian-demokratik partiya, 1956 y. taşkil etilgan. P. mehnatkaşlari umumiy konfederatsiyasi, 1929 y. tuzilgan; P. mehnatkaşlari birlaşgan kasaba uyuşma markazi, 1992 y. taşkil etilgan.

    Xöjaligi. P. — konçilik va kayta işlaş sanoati nisbatan rivojlangan agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda konçilik sanoatining uluşi 10,7%, qayta işlaş sanoatining uluşi 21,5%, qişloq va örmon xöjaligining uluşi 13,2%.

    Qişloq xöjaligida faol aqolining 40% band; dehqonçilik — yetakçi tarmoq. Mamlakat hududining 3% ga ekin ekiladi, 91% ötloq va yaylov. Eksport uçun şakarqamiş, paxta, kofe, sitrus mevalar, kakao, çoy, tamaki, koka bargi yetiştiriladi, içki iste'mol uçun şoli, makkajö-xori, buğdoy, arpa, maniok, oq jöxo-ri, kartoşka, loviya va b. ekiladi. Göşt va jun beradigan çorvaçilik rivojlangan: qoramol, çöçqa, qöy, ot, şuningdek, lama, alpaka boqiladi, baliqçilik rivojlangan. Ovlangan baliqning köp qismidan un va baliq yoği işlab çiqariladi.

    Sanoati da turli foydali qazilmalarni qazib oliş katta ahamiyatga ega. Jahon bozorida P. vismut, surma, molibden, volfram, simob, selen, tellur yetkazib berişda salmokli urin oladi. Şu metallarning asosiy qismi Oroya ş.dagi polimetall k-ti va Çim-bote ş.dagi metallurgiya k-tida eri-tiladi. Talara, La-Pampilyadagi va Lima yaqinidagi z-dlar yiliga 8,5 mln. tonna neftni qayta işlaydi. Oziq-ovqat va töqimaçilik tarmoklari rivojlangan. Maşinasozlik (şu jumladan, kemasozlik va avtoyiğuv), kimyo, rezina, sellyuloza-qoğoz, kön, poyab-zal, tikuvçilik sanoati korxonalari bor. Yiliga örtaça 14,8 mlrd. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi.

    Transporti. Temir yöllar uz. — 3,5 ming km, avtomobil yöllari uz. — 70 ming km. Dengiz savdo flotining tonnaji 616 ming t dedveyt. Asosiy dengiz portlari — San-Nikolas, Kalyao, Talara, Çimbote.

    Taşqi savdosi . P.dan çetga mis, kumuş, qörğoşin, rux, temir ruda, neft va neft mahsulotlari, kofe, qand-şakar, baliq mahsulotlari, paxta tolasi, jun va b. çiqariladi. Çetdan maşina va asbob-uskuna, çala tayyor mahsulotlar, quriliş materiallari, keng iste'mol mollari kel-tiriladi. AQŞ, Yaponiya, Germaniya, Lotin Amerikasi mamlakatlari b-n savdo qiladi. Pul birligi — yangi sol.

    Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. Bolalar 6 yoşgaça boğçada tarbiyalanadi. 9 y.lik yagona va bepul umumiy ta'lim joriy etilgan. Davlat maktabi b-n birga xususiy va çerkov maktablari ham bor. 9 y.lik maktab umumiy ta'limdan taşqari meqnat ta'limi xam beradi. Keçua in-deyslari ona tilida öqitiladi. Tijo-rat, hunar-texnika, ped. va b. örta öquv yurtlari mavjud. 33 un-t bor; yiriklari: Limada «Sanmarkoye» Milliy un-ti (1551 y. asos solingan), Milliy muxandislik un-ti (1955), Arekipada «San-Agustin» Milliy un-ti (1828) va b. Ilmiy muassasalari: Milliy tib-biyot akademiyasi (1884), P. til akade-miyasi (1887), Lima geogr. jamiyati (1888), P. atom energiyasi in-ti (1945), Boşlanğiç ta'lim tajriba in-ti (1940), P. dengiz in-ti (1964) va b. Limada Milliy kutubxona (1821), «Sanmarkoye» un-ti va Milliy muhan-dislik un-tining kutubxonalari, Milliy tarix muzeyi (1921), P. mada-niyati milliy muzeyi (1946), Antropologiya va arxeologiya muzeyi (1938), «Xavyer Prado» muzeyi va b. bor.

    Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Yirik gaz. va jur.lari: «Komersio» («Savdosotiq», kundalik gaz., 1839 y.dan), «Oxo» («Diyda», kundalik gaz., 1968 y.dan), «Peruano» («Perulik», hukumatning kundalik gaz., 1825 y.dan), «Republika» («Respublika», kundalik gaz., 1982 y.dan), «Unidad» («Birlik», kundalik gaz., 1956 y.dan), «Ekspreso» («Tezkor», kundalik gaz., 1961 y.dan), «Ekstra» (kundalik keçki gaz., 1964 y.dan); «Alerta agraria», (q.x. masalalarini yorituvçi oylikjur., 1987 y.dan) , «Oyga» («Tin-glang», haftalik jur., 1963 y.dan). Axen-sia de Notisias Andina milliy axborot agentligi 1981 y.da tuzilgan. Boş aloqa boşqarmasi radio va televide-niyeni nazorat qiladi. «Radio nasional del Peru» hukumat mahkamasiga 1937 y. asos solingan. Telekörsatuvlar 1958 y.dan olib boriladi.

    Adabiyoti ispan, keçua va aymara tillarida. Azaliy xalq oğzaki ijodiyo-ti boy. Keçua tilidagi «Olyantay» xalq dramasi mustamlaka davridan avvalgi eng muhim adabiy yodgorlikdir (bu asar matni 18-a.da qayta işlanib, 1853 y.da naşr etiddi). Mustamlaka davrida yara-tilgan tarixiy voqealar bayoni ispan tilidagi adabiyotga asos soldi. Ink Garsilaso de la Veganing «Inklarning şohona şarhlari» kad. tarix va madaniyatga oid asosiy manbadir. 17—18-a. larda ritsarlikni tarannum etadigan, şuningdek, diniy-falsafiy, ma'rifiy şe'riyat va nasr rivojlandi. Xalq ijodiyotida esa ispanlarga karşi kayfiyat ifodalandi. 19-a. oxiri —20-a. boşlarida M. Melgar ijo-dida ispan kitobiy şe'riyati b-n in-deys folklori an'analari birlaşib ketdi. «Peru rivoyatlari» degan 12kismli salmokdi asar yaratgan R. Palma P. adabiyotini yanada rivojlantirdi. Mus-taqillik e'lon qilingandan söng adabiy hayot jonlandi, milliy teatr uçun satirik asar va komediyalar (F. Par-do-ialyago va M. Asensio Segura) yozildi. 20-a. boşi adabiyotida modernizm, simvolizm, 1-jahon uruşidan keyin avangardizm oqimlari rasm böldi. 2-jahon uruşi davrida va undan keyin S. Alegriya, X. M. Argedasning tanqidiy romanlarida, X. R. Ri-beyro, E. Kongrayns Martinning şahar qaşşoqlari hayotini tasvirlovçi hikoyalarida ötkir ijtimoiy muammolar kötarildi. 70— 90-y.larda şoirlardan V. Delgado, A. Romualdo, X.G. Rose, dramaturglardan X. Rios, E. Solari Sueyn, şoir M. Vargas Losa xalq turmuşi va orzu-is-taklarini haqqoniy yoritdilar.

    Me'morligi va tasviriy san'ati. P. madaniyati — Lotin Amerikasidagi eng qad.laridan biri. Mil. av. 10—8-a.larda madaniy markazlar mavjud bölgan. Badiiy hunarmandçilik buyumlari (jun va ipdan töqilgan kaştali gilamlar, oltin, kumuş haykalçalar, metall, sopol, zarang idişlar va b.) bizning davrimizgaça saqlangan. Mus-tamlakaçilik tartiblari qad. san'at rivojiga xalaqit berdi.

    P.da saqlanib qolgan qad. şaharlarda töğri burçakli kvartallar, tor köçalar, qörğonlar (Maçu-Pikçu, Saksauaman), qabristonlar, saroylar, ibodatxonalar, diniy marosimlar ötkaziladigan amfiteatrlar, poğonali ehromlar bölgan. 16- a. 2yarmi va 17-a. 1yarmidan töğri köçali yangi şaharlar, yirik şaharlarda yevropaça uslubda çerkovlar bunyod etildi (17-a. 2yarmi va 18-a.da barokko, 19-a. da klassitsizm uslublarida), uylarning içki tomonini bezaşga e'tibor berildi. 19—20-a.larda turli uslubda imoratlar qurildi. M. Pikeras Kotoli, E. Seoane Ros, L. Miro Kesada Garland singari me'morlar «Yangi peruça uslub» yaratdilar. Lima ş., Ankon kurorti va b. qayta qurildi.

    19-a.da zamonaviy rassomçilik rivojlanib, I. Merino, F. Laso, K. Baka Flor, D. Ernandes kabi rangtasvirçilar yetişdi. 20-a. rassomlaridan X. Sabogal, X. Kodesido, xaykaltaroşlaridan K. Sako, I. Poso va b.lar öz asarlarida xalq hayotini, indeyslar turmuşini aks ettirdilar, qad. san'at an'analarini rivojlantirdilar. P. tasviriy san'atida kubizm, ekspressionizm, abstrakt san'at keng tarqaldi. Xalk, san'atida geometrik şakllar hosil qilib gul töqiladigan yomğir pöşlar, sopol idiş, haykalçalar, qadama naqş tuşirilgan idiş va bu-yumlar yasaş rivoj topgan.

    Musiqasi. Qad. inklar musiqasi pentatonikaga asoslangan bölib, diniy, harbiy, saroy va xalq musiqasidan iborat. Diniy madhiyalar (xayl), tarixiy rivoyat qöşiklari (taki), marsiya (uan-ka) va lirik qöşiqlar (aravi) kabi musiqiy janrlar, raqslar (uayno, kaiua, karuyo) rivojlangan. Çolğu as-boblari: uankar, tinya kabi barabanlar, anata, kena, tarka kabi puflab çalinadigan sozlar, erke, aykori kabi karnay va b. keng tarqalgan. Bular keçua va aymara indeyslarining madaniy merosiga xos bölsa, kreol xalq musiqasida ispan musiqiy madaniyatining ta'siri seziladi. Kreollarning asosiy musiqa asboblari gitara va arfadir; 19—20-a. kompozitorlaridan X. B. Al-sedo, X. M. Valye Riyestra, O. Polar, M. Agirre, P. Çaves Agilarni körsatiş mumkin. Zamonaviy kompozitorlar orasida A. Gevara Oçoa alohida ajralib turadi. Limada milliy konservatoriya, Filarmoniya jamiyati, Munitsipal teatr, Milliy simfonik orkestr bor.

    Teatri. Inklar davlati taşkil topişi b-n P. teatr san'ati rivojlana boşladi. Qad. teatr tomoşalarining bir neça turi mavjud bölib, ular musiqa jörligida, xor bölib aşula ay-tib ijro etilgan. Keçua tilidagi «Olyantay» xalq dramasi maşhur bölgan. 1548 y. birinçi dunyoviy tomoşa körsatilgan. 17-a.da J. Lelio, G. del Rio truppalari şuhrat qozongan. 1680 y. Limada «Prinsipal» teatri qurildi. «Koliseo de komediya», «Komediya nasonal» va b. teatrlarda P.lik taniqli aktyorlar T. Miranda, E. Peres va b. yetişib çikdi. 20-a.ning 60-y.laridan turli şaharlarda teatr festivallari ötkazila boşladi. Limadagi M. A. Se-gura teatri, havaskor aktyorlarning «La Kabanya» truppasi P. dramaturglarining pyesalarini sahnalaştiradi. Aktyorlari: L. Arrista, E. Samorano, D. Paredes va b. maşhur. Teatrlar uçun kadrlar Limadagi Milliy drama san'ati in-tida tayyorlanadi.

    Kinosi tarixi 1913 y.dan boşlangan. Şu yili birinçi film suratga olingan. 20-a.ning 30-y.larida milliy ki-nematofafiya şakllandi, Limada birinçi kinofirma vujudga keddi. Keyingi yillarda A. Robles Godoy «Selvada yulduzlar yöq», «Kök devor», «Sarob», «Uayanaydagi voqea» filmlarini yaratdi. «Yerning kuçi» (rej. B. Arias), «Ton-gdagi ajal» (rej. F. Xose Lombardi) filmlari ham dunyo yuzini kördi. X. Uako, S. Vilyanueva, E. Nisimai, E. Çambining hujjatli filmlarida indeyslar turmuşining ötkir şktimoiy muammolari kötarilgan.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ПЕРУ (Peru), Перу Республикаси (Republika del Peru) — Жан. Американинг ғарбий қисмида жойлашган давлат. Майд. 1 млн. 285,2 минг км2. Ахолией 27,9 млн. киши (2002). Пойтахти — Лима ш. Маъмурий жиқатдан 25 департамент (departamento) га булинади.

    Давлат тузуми. П. — республика. Амалдаги конституцияси 1993 й. 29 дек. да қабул қилинган, унга 2000 й.да тузатишлар киритилган. Давлат бошлиғи — президент (2001 й.дан Алехандро Толедо Манрике), у тўғри ва яширин овоз бериш нули б-н 5 й. муддатга саиланади. Президент кетма-кет иккинчи муддатга кайта сайланиши мумкин эмас. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Миллий конгресс (бир палатали парламент), ижрочи ҳокимиятни президент ва Вазирлар кенгаши амалга оширади. Президент Вазирлар кенгашининг раиси ва унинг тавсиясига биноан вазирларни тайинлайди.

    Табиати. Соҳил қисми эни 80—180 км ли текислик (Коста), маркази тоғлик (Сьерра) ва шарқи сернам ўрмонли тоғ олди (Сельва). П. майдонининг 1/3 кисмига яқини тоғ. Перу Анд тоғлари бўйлама водийлар орқали Ғарбий, Марказий ва Шарқий Кордильера тизмаларига бўлинади. Энг баланд жойи 6768 м (Уаскаран тоғи). Жан.да Пуна ясситоғлиги бор. Нефть, мис, полиметалл, уран рудалари, кумир, табиий газ конлари топилган. П. ҳудудининг катта қисми иқлими — экваторга хос ва тропик. Йил давомида ўртача т-ра соҳилда 15—25°, шим. даги ясситоғликларда 12—16°, жан.да 5—9°, текисликда 24— 29°. Йиллик ёғин тоғларда 1000 мм, Сельвада 3000 мм гача. Кўп дарёлари (Мараньон, Укаяли) Амазонка ҳавза-сига мансуб. Йирик кўли — Титикака. Соҳили ва тоғ ён бағирлари бутазор ва кактусзор. Тоғларнинг шарқий ён бағри ва текисликлар доим яшил тропик ўрмонзор.

    Ҳайвонот дунёси хилма-хил: ягуар, тулки, пума, турли қушлар, судралиб юрувчилар, гуанако, викунья, маймун, чумолихўр, ялқов, тапир ва ҳ.к. Дарё ва кўлларида балиқ кўп. Миллий боғлари — Ману, Серрос-де-Амотане ва б.

    Аҳолисининг ярмига яқини кечуа, аймара индейслари, қолганлари перу-анлар (испан-индейс метислари). Расмий тиллар — испан, кечуа, аймара тиллари. Диндорларнинг аксарияти — католик. Шаҳар аҳолиси 72%. Йирик шаҳарлари: Лима, Кальяо, Арекипа, Трухильо, Чиклайо, Куско.

    Тарихи. П. ҳудуди қад. замонларда инкларнинг Тауантинсуйу давлати таркибига кирган. 1532—36 й.ларда испан конкистадорлари бу давлатни босиб олди. 1543 й. П. Испаниянинг вице-қироллиги деб эълон қилинди ва ерлар испан мустамлакачилари ўртасида бўлина бошлади. 1780—83 й.ларда ин-дейслар Тупак Амару раҳбарлигида қўзғолон кўтарди. Америкадаги испан мустамлакаларининг мустақиллик йўлидаги урушлари (1810—26) давомида 1821 й. П. мустақиллиги эълон қилинди. 1822 й. П. республикаси тузилди ва биринчи конституция қабул этилди. 1825 й. мамлакатнинг жан.-шарқий қис-ми — Юқори П. мустақил Боливия республикаси деб атала бошлади. 19-а.нинг 30-й.лари охири —40-й.лари бошида консерваторлар б-н либераллар ўрта-сида ҳокимият учун кураш авж олди. П.нинг Чили б-н уруши (1879—83) оқибатида мамлакат ўз ҳудудининг бир қисмидан маҳрум бўлди. l-жаҳон уруши вақтида П. бетараф турди. 1933 й. қабул этилган конституцияда президент — парламент идора усули белгиланди. 2-жаҳон уруши вақтида П. ҳукумати 1945 й. Германия ва Японияга уруш эълон қилди.

    1948—56 й.ларда ҳукмронлик қилган диктаторлик режими мамлакатдаги фуқаролар эркинлигини тугатди. Меҳнаткашларнинг норозилиги кучайиб, ҳукуматга қарши кенг кўламли ҳаракатга айланди (1950 й. Арекипа ш.даги қуролли қўзғолон, 1954—55 й.лардаги иш ташлашлар ва б.). 1956—62 й.да мамлакатни идора қилган ҳукумат демок-ратик эркинликларни тиклади. 1963 й. ҳокимият тепасига чиққан ҳукумат ислоҳот дастурини эълон қилган бўлсада, аслида халқ манфаатларига зид йўл тутди. 1968 й.даги ҳарбий тўнтариш натижасида ҳокимиятни қўлга олган ҳарбийлар иқтисодий ва сиёсий мустақиллик учун кураш бошлади, ташқи сиёсатда мустақил йўлдан борди. 1980 й. ўтказилган умумий сайлов якунида ҳокимият фуқаро ҳукуматига топширилди, мамлакатда конституциявий идора усули тикланди. 1992 й. апр.да 1980 й.ги конституция бекор қилин-ди, парламент тарқатиб юборилди. 1993 й. янги конституция қабул этилди. 2001 й. 3 июнда бўлиб ўтган овоз беришнинг иккинчи давраси якунида «Перунинг келажаги учун» партиясининг раҳбари Алехандро Толедо Манрике президент этиб сайланди. П. — 1945 й.дан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1991 й. 19 дек.да тан олган ва 1999 й. дек.да дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 28 июль — Мустақиллик куни (1821).

    Асосий сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. «Перунинг келажаги учун», сиёсий партия; Халқ ҳаракати партияси, 1956 й. асос солинган; Халқхристиан партияси, 1966 й. тузилган; П. Априст партияси, 1924 и. ташкил этилган; П. коммунистик партияси, 1928 й. асос солинган; П. учун иттифоқ партияси, 1994 й. тузилган; Христиан-демократик партия, 1956 й. ташкил этилган. П. меҳнаткашлари умумий конфедерацияси, 1929 й. тузилган; П. меҳнаткашлари бирлашган касаба уюшма маркази, 1992 й. ташкил этилган.

    Хўжалиги. П. — кончилик ва кайта ишлаш саноати нисбатан ривожланган аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда кончилик саноатининг улуши 10,7%, қайта ишлаш саноатининг улуши 21,5%, қишлоқ ва ўрмон хўжалигининг улуши 13,2%.

    Қишлоқ хўжалигида фаол ақолининг 40% банд; деҳқончилик — етакчи тармоқ. Мамлакат ҳудудининг 3% га экин экилади, 91% ўтлоқ ва яйлов. Экспорт учун шакарқамиш, пахта, кофе, цитрус мевалар, какао, чой, тамаки, кока барги етиштирилади, ички истеъмол учун шоли, маккажў-хори, буғдой, арпа, маниок, оқ жўхо-ри, картошка, ловия ва б. экилади. Гўшт ва жун берадиган чорвачилик ривожланган: қорамол, чўчқа, қўй, от, шунингдек, лама, альпака боқилади, балиқчилик ривожланган. Овланган балиқнинг кўп қисмидан ун ва балиқ ёғи ишлаб чиқарилади.

    Саноати да турли фойдали қазилмаларни қазиб олиш катта аҳамиятга эга. Жаҳон бозорида П. висмут, сурма, молибден, вольфрам, симоб, селен, теллур етказиб беришда салмокли урин олади. Шу металларнинг асосий қисми Ороя ш.даги полиметалл к-ти ва Чим-боте ш.даги металлургия к-тида эри-тилади. Талара, Ла-Пампильядаги ва Лима яқинидаги з-длар йилига 8,5 млн. тонна нефтни қайта ишлайди. Озиқ-овқат ва тўқимачилик тармоклари ривожланган. Машинасозлик (шу жумладан, кемасозлик ва автойиғув), кимё, резина, целлюлоза-қоғоз, кўн, пойаб-зал, тикувчилик саноати корхоналари бор. Йилига ўртача 14,8 млрд. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади.

    Транспорти. Темир йўллар уз. — 3,5 минг км, автомобиль йўллари уз. — 70 минг км. Денгиз савдо флотининг тоннажи 616 минг т дедвейт. Асосий денгиз портлари — Сан-Николас, Кальяо, Талара, Чимботе.

    Ташқи савдоси . П.дан четга мис, кумуш, қўрғошин, рух, темир руда, нефть ва нефть маҳсулотлари, кофе, қанд-шакар, балиқ маҳсулотлари, пахта толаси, жун ва б. чиқарилади. Четдан машина ва асбоб-ускуна, чала тайёр маҳсулотлар, қурилиш материаллари, кенг истеъмол моллари кел-тирилади. АҚШ, Япония, Германия, Лотин Америкаси мамлакатлари б-н савдо қилади. Пул бирлиги — янги соль.

    Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Болалар 6 ёшгача боғчада тарбияланади. 9 й.лик ягона ва бепул умумий таълим жорий этилган. Давлат мактаби б-н бирга хусусий ва черков мактаблари ҳам бор. 9 й.лик мактаб умумий таълимдан ташқари меқнат таълими хам беради. Кечуа ин-дейслари она тилида ўқитилади. Тижо-рат, ҳунар-техника, пед. ва б. ўрта ўқув юртлари мавжуд. 33 ун-т бор; йириклари: Лимада «Санмаркое» Миллий ун-ти (1551 й. асос солинган), Миллий мухандислик ун-ти (1955), Арекипада «Сан-Агустин» Миллий ун-ти (1828) ва б. Илмий муассасалари: Миллий тиб-биёт академияси (1884), П. тил акаде-мияси (1887), Лима геогр. жамияти (1888), П. атом энергияси ин-ти (1945), Бошланғич таълим тажриба ин-ти (1940), П. денгиз ин-ти (1964) ва б. Лимада Миллий кутубхона (1821), «Санмаркое» ун-ти ва Миллий муҳан-дислик ун-тининг кутубхоналари, Миллий тарих музейи (1921), П. мада-нияти миллий музейи (1946), Антропология ва археология музейи (1938), «Хавьер Прадо» музейи ва б. бор.

    Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Йирик газ. ва жур.лари: «Комерсио» («Савдосотиқ», кундалик газ., 1839 й.дан), «Охо» («Дийда», кундалик газ., 1968 й.дан), «Перуано» («Перулик», ҳукуматнинг кундалик газ., 1825 й.дан), «Република» («Республика», кундалик газ., 1982 й.дан), «Унидад» («Бирлик», кундалик газ., 1956 й.дан), «Экспресо» («Тезкор», кундалик газ., 1961 й.дан), «Экстра» (кундалик кечки газ., 1964 й.дан); «Алерта аграриа», (қ.х. масалаларини ёритувчи ойликжур., 1987 й.дан) , «Ойга» («Тин-гланг», ҳафталик жур., 1963 й.дан). Ахен-сиа де Нотисиас Андина миллий ахборот агентлиги 1981 й.да тузилган. Бош алоқа бошқармаси радио ва телевиде-ниени назорат қилади. «Радио насиональ дель Перу» ҳукумат маҳкамасига 1937 й. асос солинган. Телекўрсатувлар 1958 й.дан олиб борилади.

    Адабиёти испан, кечуа ва аймара тилларида. Азалий халқ оғзаки ижодиё-ти бой. Кечуа тилидаги «Ольянтай» халқ драмаси мустамлака давридан аввалги энг муҳим адабий ёдгорликдир (бу асар матни 18-а.да қайта ишланиб, 1853 й.да нашр этидди). Мустамлака даврида яра-тилган тарихий воқеалар баёни испан тилидаги адабиётга асос солди. Инк Гарсиласо де ла Веганинг «Инкларнинг шоҳона шарҳлари» кад. тарих ва маданиятга оид асосий манбадир. 17—18-а. ларда рицарликни тараннум этадиган, шунингдек, диний-фалсафий, маърифий шеърият ва наср ривожланди. Халқ ижодиётида эса испанларга карши кайфият ифодаланди. 19-а. охири —20-а. бошларида М. Мельгар ижо-дида испан китобий шеърияти б-н ин-дейс фольклори анъаналари бирлашиб кетди. «Перу ривоятлари» деган 12кисмли салмокди асар яратган Р. Пальма П. адабиётини янада ривожлантирди. Мус-тақиллик эълон қилингандан сўнг адабий ҳаёт жонланди, миллий театр учун сатирик асар ва комедиялар (Ф. Пар-до-иальяго ва М. Асенсио Сегура) ёзилди. 20-а. боши адабиётида модернизм, символизм, 1-жаҳон урушидан кейин авангардизм оқимлари расм бўлди. 2-жаҳон уруши даврида ва ундан кейин С. Алегрия, X. М. Аргедаснинг танқидий романларида, X. Р. Ри-бейро, Э. Конграйнс Мартиннинг шаҳар қашшоқлари ҳаётини тасвирловчи ҳикояларида ўткир ижтимоий муаммолар кўтарилди. 70— 90-й.ларда шоирлардан В. Дельгадо, А. Ромуальдо, Х.Г. Росе, драматурглардан X. Риос, Э. Солари Суэйн, шоир М. Варгас Льоса халқ турмуши ва орзу-ис-такларини ҳаққоний ёритдилар.

    Меъморлиги ва тасвирий санъати. П. маданияти — Лотин Америкасидаги энг қад.ларидан бири. Мил. ав. 10—8-а.ларда маданий марказлар мавжуд бўлган. Бадиий ҳунармандчилик буюмлари (жун ва ипдан тўқилган каштали гиламлар, олтин, кумуш ҳайкалчалар, металл, сопол, заранг идишлар ва б.) бизнинг давримизгача сақланган. Мус-тамлакачилик тартиблари қад. санъат ривожига халақит берди.

    П.да сақланиб қолган қад. шаҳарларда тўғри бурчакли кварталлар, тор кўчалар, қўрғонлар (Мачу-Пикчу, Саксауаман), қабристонлар, саройлар, ибодатхоналар, диний маросимлар ўтказиладиган амфитеатрлар, поғонали эҳромлар бўлган. 16- а. 2ярми ва 17-а. 1ярмидан тўғри кўчали янги шаҳарлар, йирик шаҳарларда европача услубда черковлар бунёд этилди (17-а. 2ярми ва 18-а.да барокко, 19-а. да классицизм услубларида), уйларнинг ички томонини безашга эътибор берилди. 19—20-а.ларда турли услубда иморатлар қурилди. М. Пикерас Котоли, Э. Сеоане Рос, Л. Миро Кесада Гарланд сингари меъморлар «Янги перуча услуб» яратдилар. Лима ш., Анкон курорти ва б. қайта қурилди.

    19-а.да замонавий рассомчилик ривожланиб, И. Мерино, Ф. Ласо, К. Бака Флор, Д. Эрнандес каби рангтасвирчилар етишди. 20-а. рассомларидан X. Сабогаль, X. Кодесидо, хайкалтарошларидан К. Сако, И. Посо ва б.лар ўз асарларида халқ ҳаётини, индейслар турмушини акс эттирдилар, қад. санъат анъаналарини ривожлантирдилар. П. тасвирий санъатида кубизм, экспрессионизм, абстракт санъат кенг тарқалди. Халк, санъатида геометрик шакллар ҳосил қилиб гул тўқиладиган ёмғир пўшлар, сопол идиш, ҳайкалчалар, қадама нақш туширилган идиш ва бу-юмлар ясаш ривож топган.

    Мусиқаси. Қад. инклар мусиқаси пентатоникага асосланган бўлиб, диний, ҳарбий, сарой ва халқ мусиқасидан иборат. Диний мадҳиялар (хайл), тарихий ривоят қўшиклари (таки), марсия (уан-ка) ва лирик қўшиқлар (арави) каби мусиқий жанрлар, рақслар (уайно, каиуа, каруйо) ривожланган. Чолғу ас-боблари: уанкар, тинья каби барабанлар, аната, кена, тарка каби пуфлаб чалинадиган созлар, эрке, айкори каби карнай ва б. кенг тарқалган. Булар кечуа ва аймара индейсларининг маданий меросига хос бўлса, креол халқ мусиқасида испан мусиқий маданиятининг таъсири сезилади. Креолларнинг асосий мусиқа асбоблари гитара ва арфадир; 19—20-а. композиторларидан X. Б. Аль-седо, X. М. Валье Риестра, О. Полар, М. Агирре, П. Чавес Агиларни кўрсатиш мумкин. Замонавий композиторлар орасида А. Гевара Очоа алоҳида ажралиб туради. Лимада миллий консерватория, Филармония жамияти, Муниципал театр, Миллий симфоник оркестр бор.

    Театри. Инклар давлати ташкил топиши б-н П. театр санъати ривожлана бошлади. Қад. театр томошаларининг бир неча тури мавжуд бўлиб, улар мусиқа жўрлигида, хор бўлиб ашула ай-тиб ижро этилган. Кечуа тилидаги «Ольянтай» халқ драмаси машҳур бўлган. 1548 й. биринчи дунёвий томоша кўрсатилган. 17-а.да Ж. Лелио, Г. дель Рио труппалари шуҳрат қозонган. 1680 й. Лимада «Принсипаль» театри қурилди. «Колисео де комедия», «Комедия насьональ» ва б. театрларда П.лик таниқли актёрлар Т. Миранда, Э. Перес ва б. етишиб чикди. 20-а.нинг 60-й.ларидан турли шаҳарларда театр фестиваллари ўтказила бошлади. Лимадаги М. А. Се-гура театри, ҳаваскор актёрларнинг «Ла Кабанья» труппаси П. драматургларининг пьесаларини саҳналаштиради. Актёрлари: Л. Арриста, Э. Саморано, Д. Паредес ва б. машҳур. Театрлар учун кадрлар Лимадаги Миллий драма санъати ин-тида тайёрланади.

    Киноси тарихи 1913 й.дан бошланган. Шу йили биринчи фильм суратга олинган. 20-а.нинг 30-й.ларида миллий ки-нематофафия шаклланди, Лимада биринчи кинофирма вужудга кедди. Кейинги йилларда А. Роблес Годой «Сельвада юлдузлар йўқ», «Кўк девор», «Сароб», «Уайанайдаги воқеа» фильмларини яратди. «Ернинг кучи» (реж. Б. Ариас), «Тон-гдаги ажал» (реж. Ф. Хосе Ломбарди) фильмлари ҳам дунё юзини кўрди. X. Уако, С. Вильянуэва, Э. Нисимаи, Э. Чамбининг ҳужжатли фильмларида индейслар турмушининг ўткир шктимоий муаммолари кўтарилган.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.