New York şahri
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Nyu-York (inglizça: New York City, qisqartirilgan NYC) — Amerika Qöşma Ştatlaridagi aholi soni böyiça eng yirik şahar. U Atlantika okeani sohilida, Gudzon daryosining quyiliş joyida joylaşgan. Şaharda Birlaşgan Millatlar Taşkilotining ştab-kvartirasi bor.
Tarixi
13Qadim zamonlarda hozirgi şahar hududida algonkinlar yaşagan. Ingliz tilidagi Vikipediya bu hududdagi algonkinlar orasida munsi tilida sözlaşuvçi lenapelarni alohida tilga oladi. Nyu-York limaniga taşrif buyurgan ilk yevropalik Jovanni da Verratsano bölgan (1524). U hududni Fransiyaga tegişli deb da'vo qilib, Nouvelle Angoulême deb nomlagan. 1525-yilning yanvarida portugaliyalik kapitan Estevan Gomes boşçiligidagi ispan ekspeditsiyasi limanga yetib kelgan va Gudzon daryosini Río de San Antonio deb atagan.
Şaharning vujudga keliş sanalari manbalarda turliça beriladi. Özbekça Vikipediyada Manxetten oroliga 1613-yilda gollandlar kelib joylaşgani va şaharga 1625-yilda asos solingani aytiladi. Rusça Vikipediyada yevropa aholi punktlari 1624-yilda paydo bölgani, 1625-yilda Manxettenning janubiy uçida Yangi Amsterdam asos solingani yoziladi. Inglizça Vikipediyada doimiy yevropalik maskan 1624-yilda Governors orolidagi savdo posyolkasi bilan boşlangani, 1625-yilda Amsterdam qal'asi qurilişi boşlangani, posyolka esa 1626-yilda Yangi Amsterdam deb nomlangani qayd etilgan.
1664-yilda inglizlar Yangi Amsterdamni qarşiliksiz egallab, York gersogi şarafiga Nyu-York deb atagan. Inglizça Vikipediyaga köra, 1673-yilda niderlandlar şaharni qisqa muddat qaytarib olib, uni «Yangi Orange» deb atagan, 1674-yilda esa u Angliyaga qaytarilgan. 1776-yilda Bruklin hududida Amerika inqilobi uruşining eng yirik jangi — Long-Aylend jangi bölib ötgan. Şahar 1785–1790-yillarda AQShning muvaqqat poytaxti bölgan. Hozirgi şahar 1898-yilda beşta tumanning birlaşişi bilan şakllangan. 1904-yilda rusça Vikipediyaga köra birinçi metro liniyasi qurilgan; özbekça Vikipediyada metropoliten 1868-yildan işlab turgani aytiladi. 2001-yil 11-sentabrdagi terrorçilik hujumlarida Jahon savdo markazi minoralari vayron bölgan.
Geografiyasi
13Şahar beşta tumanni öz içiga oladi: Manxetten, Bruklin, Kuins, Bronks va Staten-Aylend. Unga Manxetten oroli, Staten-Aylend oroli, Long-Aylend orolining ğarbiy qismi, materikdagi Bronks va Nyu-York portidagi bir neçta kiçik orol kiradi. Şahar Vaşingtondan 354 km şimoli-şarqda joylaşgan. Eng baland nuqtasi — Staten-Aylenddagi Todt-Xill hududidagi 125 m balandlikdagi tepalik.
Şahar maydoni haqida ma'lumotlar turliça: özbekça Vikipediyada suv havzalarisiz 953 km², rusça Vikipediyada jami 1214,4 km² (şundan 785,6 km² quruqlik), inglizça Vikipediyada 778,2 km². Iqlimi Kyoppen tasnifi böyiça issiq yozli nam subtropik (Cfa). Qişda örtaça harorat −2 °C dan +5 °C gaça, yozda 19 °C dan 28 °C gaça. Yiliga örtaça 60 sm qor yoğadi.
Aholisi
13Özbekça Vikipediyaga köra, 2010-yilda aholi soni 8 175 133, 2020-yilda 8 804 190 kişi bölgan. Rusça Vikipediyada 8 467 513 kişi (aglomeratsiyada 19,77 mln, 2021-yil bahosi), inglizça Vikipediyada 2026-yil uçun taxminan 8 586 038 kişi körsatilgan. Şahar aholisi Nyu-York ştati aholisining taxminan 44 foizini taşkil etadi.
2020-yilgi ma'lumotlarga köra, aholining 30,9 foizi oq tanlilar, 28,7 foizi latinoamerikaliklar, 20,2 foizi qora tanlilar yoki afroamerikaliklar, 15,6 foizi osiyoliklardir. 1892–1924-yillarda Ellis oroliga 12 milliondan ziyod yevropalik immigrant kelgan. Dindorlarning aksariyati xristianlar (33% rim katoliklari, 23% protestantlar); şaharda taxminan 1,1 million yahudiy va 600 000–1 000 000 atrofida musulmon yaşaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, şaharda taxminan 800 til qöllanadi.
Iqtisodiyoti
13Nyu-York — AQShdagi eng katta va dunyodagi eng yirik dengiz portlaridan biri. Mamlakat taşqi savdo aylanmasining çorak qismi şu şahar orqali ötadi. Şaharda fond birjasi, banklar, suğurta jamiyatlari va yirik korporatsiyalarning boşqarmalari joylaşgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Nyu-York fond birjasi va Nasdaq kotirovka qilingan kompaniyalarning bozor kapitallaşuvi böyiça dunyodagi eng yirik ikki birjadir.
Tikuvçilik va poligrafiya, maşinasozlik, metallsozlik, kimyo, galantereya va zargarlik buyumlari işlab çiqariş rivojlangan. Şaharda 3 ta yirik xalqaro aeroport bor. Uning qismlarini 60 dan ortiq köprik, avtomobil tunnellari va paromlar boğlaydi.
Madaniyati va diqqatga sazovor joylari
13Şaharda 40 dan ortiq kollej, akademiyalar, yirik kutubxonalar, muzeylar, 70 dan ortiq teatr binosi, filarmoniya zali va konservatoriya bor. Universitetlar soni böyiça AQShda Kaliforniyadan keyin ikkinçi örinda turadi. Şaharda italyan, yahudiy, xitoy va boşqa millatlarning köça va kvartallari mavjud.
Eng katta köçalaridan biri — uzunligi 29 km bölgan Brodvey. Taniqli inşootlar orasida Empayr-Steyt-Bilding (102 qavat), Bruklin köprigi (1869–1883), Triniti-Çyorç çerkovi, BMT ştab-kvartirasi binosi, Ozodlik haykali va Vaşington arki bor. Rusça Vikipediyada Metropoliten-muzey, Gugenxaym muzeyi, Karnegi-xoll va Garlem ham tilga olingan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)New York şahri // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/408 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APANew York şahri. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/408
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/408
Raqamlarda
Aholi soni · 1-aprel 2020
8,8 mln kişi
+4,8 %1-iyul 2018ga nisbatan
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Manbalar
2 ta manba- 1Wikidata: Q60wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
- 2Wikidata: Q4306920wikidata.org · 1 ta fakt manbasi
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.