Arfa
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 657-b. — ziyouz.com
Arfa (ital. agra) — uçburçak şaklidagi qad. torli tirnama soz. Dastlabki tasvirlari mil. av. 3- ming yillikka taalluqli. Oddiy körinişdagi A. jahonning deyarli barça xalqlarida uçraydi. Turli xalqlar orasida qadimdan tarqalgan: gruzinlarda — çangi, abxazlarda — ayumaa, osetinlarda — duadastanon, mansilarda tor -saplyux va b. Örta Osiyoda qöllanilgan çang (çeng) deb yuritilgan soz A.ning ötmişdoşi bölgan. Ayritom frizida (1 — 2-a.lar) 13 torli A. çalayotgan ayol-sozanda tasvirlangan (q. Ayritom).
Hoz. A.ning 44 — 46 tori bölib (diatonik dobemol majorda sozlangan), vertikal rezonatorli uçburçak şakldagi ramaga tortilgan. Xromatik tovuşlarni sadolantiriş va b. tonallikka ötkaziş uçun pedal mexanizmidan (19-a. boşida fransuz ustasi S. Erar ixtiro qilgan) foydalaniladi. U ikki vazifani — torlarni qisqartiriş va sadoni yarim ton yoki bir tonga balandlatiş yoki pastlatiş uçun xizmat qiladi. Orkestrda, ansamblda yakkanavoz va jörnavoz soz sifatida işlatiladi. A. tovuşi mayin va yoqimli. I. Bax, G. Gendel, V. Motsart, M. Ravel, P. Xindemit va b. A. uçun yakkanavoz asarlar yaratişgan. A. ijroçiligida R. N. Ş. Boksa, F. Y. Dizi, A. Sabel, I. Eyxenvald, K. Erdeli, V. Dulova va b. şuhrat qozonişgan. Özbekistonda A. simfonik va opera orkestrlari tarkibida işlatiladi. 50—60-y.larda Toşkent konservatoriyasida A. sinfi bölgan.
Q.: Ayritom
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРФА (итал. агра) — учбурчак шаклидаги қад. торли тирнама соз. Дастлабки тасвирлари мил. ав. 3- минг йилликка тааллуқли. Оддий кўринишдаги А. жаҳоннинг деярли барча халқларида учрайди. Турли халқлар орасида қадимдан тарқалган: грузинларда — чанги, абхазларда — аюмаа, осетинларда — дуадастанон, мансиларда тор -сапльюх ва б. Ўрта Осиёда қўлланилган чанг (чэнг) деб юритилган соз А.нинг ўтмишдоши бўлган. Айритом фризида (1 — 2-а.лар) 13 торли А. чалаётган аёл-созанда тасвирланган (қ. Айритом).
Ҳоз. А.нинг 44 — 46 тори бўлиб (диатоник добемоль мажорда созланган), вертикал резонаторли учбурчак шаклдаги рамага тортилган. Хроматик товушларни садолантириш ва б. тоналликка ўтказиш учун педал механизмидан (19-а. бошида француз устаси С. Эрар ихтиро қилган) фойдаланилади. У икки вазифани — торларни қисқартириш ва садони ярим тон ёки бир тонга баландлатиш ёки пастлатиш учун хизмат қилади. Оркестрда, ансамблда якканавоз ва жўрнавоз соз сифатида ишлатилади. А. товуши майин ва ёқимли. И. Бах, Г. Гендель, В. Моцарт, М. Равель, П. Хиндемит ва б. А. учун якканавоз асарлар яратишган. А. ижрочилигида Р. Н. Ш. Бокса, Ф. Й. Дизи, А. Цабель, И. Эйхенвальд, К. Эрдели, В. Дулова ва б. шуҳрат қозонишган. Ўзбекистонда А. симфоник ва опера оркестрлари таркибида ишлатилади. 50—60-й.ларда Тошкент консерваториясида А. синфи бўлган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.