Arktika zoogeografiya oblasti
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 628–629-b. — ziyouz.com
Arktika zoogeografiya oblasti — dunyo okeani zoogeografiya oblasti. Şim. Qutb doirasida joylaşgan. Şim. muz okeanining Barens dengizi jan.-ğarbiy qismidan taşqari hamma dengizlarini, jumladan Oq dengiz va Gudzon körfazini öz içiga oladi. Çegarasi Şim. Amerikaning şarqiy sohillari böylab Nyufaundlendning jan.gaça davom etadi. Dengizlarining unça çuqur bölmasligi va ularga juda köp daryolarning quyilişi sababli suvida tuzlar miqdori dunyo okeaniga nisbatan kam. Suvi sovuq bölganligi, qişda doim muz b-n qrplanganligi uçun hayvonot dunyosi xilma-xil emas, iliq dengizlarda keng tarqalgan köpçilik hayvonlar bu yerda uçramaydi yoki kam uçraydi. Suvning çuqurligi böylab harorat deyarli bir xil bölganligi uçun hayvonot dunyosi ham har xil çuqurlikda kam özgaradi. Lekin qutb yozida suvning keça va kunduz davomida yoritilib turişi tufayli Arktika suvlarida yozda fito- va zooplanktonning ayrim turlari juda tez köpayib, katta biomassa hosil qilişi natijasida dengiz hayvonlarining köpayişi uçun qulay şaroit vujudga keladi. Bujihatdan Barens dengizi diqqatga sazovordir. Şim. Atlantikadan bu yerga yezda treska, pikşa, olaböğa, seld, sayra kabi baliqlar köplab keladi, ular tral yordamida ovlanadi. A.z.o.ning hayvonot dunyosi 3000 dan ortiq törni öz içiga oladi, şundan 17 turi sut emizuvçilar, 150 turi baliklardan iborat. Sut emizuvçilardan oq ayiq, qutb, ya'ni Grenlandiya kiti, beluxa va narval delfinlari, morj, kokildor tyulen; quşlardan kayra, qutb kraçkasi, çistik va baliqçi quşlarning ayrim turlari; baliqlardan semga, yalangbaliq, şarq treskasi, sayka va b. A.z.o. uçun xos bölgan hayvonlar hisoblanadi. Gagarka, qutb oq baliqçisi, sayka, şarq treskasi, ayrim losossimonlar (omul, çir, şopur) endemik turlardir. A.z.o. hayvonot dunyosiga odam faoliyati nisbatan kam ta'sir körsatgan. A.z.o.ga xos köpçilik hayvonlar soni kam bölgani uçun ularni qöriqlaş maqsadida bir qança tadbirlar amalga oşirilmoqda. Çunonçi Arktika havzasidan foydalanadigan barça davlatlar örtasida oq ayiq va Grenlandiya kitini muhofaza qiliş töğrisida bitim tuzilgan. Morj, kokildor tyulen, oq baliqçi va baliqlarning bir qança turlari ham muhofaza qilinadi.
Ad.:Ko6işev N.M., Kubansev B. S, Geografiya jivotnix s osnovami zoologii, M, 1988.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АРКТИКА ЗООГЕОГРАФИЯ ОБЛАСТИ — дунё океани зоогеография области. Шим. Қутб доирасида жойлашган. Шим. муз океанининг Баренц денгизи жан.-ғарбий қисмидан ташқари ҳамма денгизларини, жумладан Оқ денгиз ва Гудзон кўрфазини ўз ичига олади. Чегараси Шим. Американинг шарқий соҳиллари бўйлаб Ньюфаундленднинг жан.гача давом этади. Денгизларининг унча чуқур бўлмаслиги ва уларга жуда кўп дарёларнинг қуйилиши сабабли сувида тузлар миқдори дунё океанига нисбатан кам. Суви совуқ бўлганлиги, қишда доим муз б-н қрпланганлиги учун ҳайвонот дунёси хилма-хил эмас, илиқ денгизларда кенг тарқалган кўпчилик ҳайвонлар бу ерда учрамайди ёки кам учрайди. Сувнинг чуқурлиги бўйлаб ҳарорат деярли бир хил бўлганлиги учун ҳайвонот дунёси ҳам ҳар хил чуқурликда кам ўзгаради. Лекин қутб ёзида сувнинг кеча ва кундуз давомида ёритилиб туриши туфайли Арктика сувларида ёзда фито- ва зоопланктоннинг айрим турлари жуда тез кўпайиб, катта биомасса ҳосил қилиши натижасида денгиз ҳайвонларининг кўпайиши учун қулай шароит вужудга келади. Бужиҳатдан Баренц денгизи диққатга сазовордир. Шим. Атлантикадан бу ерга езда треска, пикша, олабўға, сельд, сайра каби балиқлар кўплаб келади, улар трал ёрдамида овланади. А.з.о.нинг ҳайвонот дунёси 3000 дан ортиқ тўрни ўз ичига олади, шундан 17 тури сут эмизувчилар, 150 тури баликлардан иборат. Сут эмизувчилардан оқ айиқ, қутб, яъни Гренландия кити, белуха ва нарвал дельфинлари, морж, кокилдор тюлень; қушлардан кайра, қутб крачкаси, чистик ва балиқчи қушларнинг айрим турлари; балиқлардан семга, ялангбалиқ, шарқ трескаси, сайка ва б. А.з.о. учун хос бўлган ҳайвонлар ҳисобланади. Гагарка, қутб оқ балиқчиси, сайка, шарқ трескаси, айрим лососсимонлар (омуль, чир, шопур) эндемик турлардир. А.з.о. ҳайвонот дунёсига одам фаолияти нисбатан кам таъсир кўрсатган. А.з.о.га хос кўпчилик ҳайвонлар сони кам бўлгани учун уларни қўриқлаш мақсадида бир қанча тадбирлар амалга оширилмоқда. Чунончи Арктика ҳавзасидан фойдаланадиган барча давлатлар ўртасида оқ айиқ ва Гренландия китини муҳофаза қилиш тўғрисида битим тузилган. Морж, кокилдор тюлень, оқ балиқчи ва балиқларнинг бир қанча турлари ҳам муҳофаза қилинади.
Ад.:Ко6ышев Н.М., Кубанцев Б. С, География животных с основами зоологии, М, 1988.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.