Aromatik birikmalar

Aromatik birikmalar (yun. aroma — xuşböy, muattar) — molekulasi bir yoki bir neça benzol yadrolaridan taşkil topgan organik birikmalar va ularning hosilalari. Eng oddiy vakillari — benzol (C6H6) va uning hosilalaridir. Benzol yadrosidagi qöşboğlarning oddiy boğlar orqali boğlanişidan hosil bölgan benzol halqalari tizimi tufayli A.b. aromatik xususiyat kasb etgan va şuning uçun ular alifatik birikmalar hamda alitsiklik birikmalardan katta farq qiladi. A.b. elektrofil va nukleofil almaşiniş reaksiyalari (galogenlaş, nitrolaş, sulfolaş, alkillaş, arillaş va b.)ga oson kirişadi. Mac, nitrat kislota ta'sirida benzol nitrobenzolga aylanadi. Bir paytlar A.b. deyilganda faqat muattar tabiiy birikmalar (ösimliklardan olinadigan efir moylari, balzamlar, smolalar va b.) tuşunilardi. Bu birikmalarga «aromatik», ya'ni xuşböy degan nom ham öşa vaqtda berilgan. Hozir esa A.b. sözi öz ma'nosini yöqotgan, çunki xuşböy birikmalar har xil sinfga kiruvçi organik birikmalar orasida ham mavjud. Köpçilik A.b. qölansa yoki deyarli hidi yöq. 19- a. örtalaridan A.b. kimyosi juda tez rivojlana borib, ular texnika va lab. işlarida qöllana boşladi. A.b. barqaror moddalardir. Ularni boşqa sinf birikmalaridan qat'iy şaroitlardagina hosil qiliş mumkin. Mas, benzolni 650° da atsetilendan faol kömir iştirokida yoki siklogeksanni degidridlab oliş mumkin. A.b. alifatik birikmalarni degidrotsikllaş, polimerlaş yoki kondensatlaş yöli b-n olinadi. Bu reaksiyalar aromatlaş reaksiyasi deyilib, ular ösimlik, hayvon organizmlari va mikroorganizmlarda ham röy beradi. Benzin ham sanoatda aromatlaş reaksiyasidan ötkaziladi, natijada benzinning xususiyatlari yaxşilanadi. Toşkömirni kokslab yoki neftni termik va katalitik krekingga uçratib ham A.b. hosil qiliş mumkin.