Aromatik birikmalar

Aromatik birikmalar (yunonça aroma — «xuşböy», «muattar») — molekulasida aromatik tizim, odatda bir yoki bir neça benzol halqasi bölgan halqasimon organik birikmalar va ularning hosilalari. Eng oddiy vakili — benzol (C6H6). Rusça Vikipediyaga köra, ularning asosiy belgilari — aromatik tizimning yuqori barqarorligi va tarkibi töyinmagan bölişiga qaramay, birikiş emas, balki örin almaşiniş reaksiyalariga moyilligi.12

ÖzME'ga köra, dastlab «aromatik birikmalar» deganda faqat ösimliklardan olinadigan efir moylari, balzamlar va smolalar kabi xuşböy tabiiy moddalar tuşunilgan; nom ham öşa davrda paydo bölgan. Keyinçalik xuşböy moddalar turli sinflarda uçrayverişi, aromatik birikmalarning köpçiligi esa yoqimsiz hidli yoki deyarli hidsiz ekani ma'lum bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, hozirgi ta'rif hid bilan boğliq emas: aromatik birikmalar Xyukkel qoidasiga javob beradigan halqasimon birikmalar sifatida belgilanadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, benzol molekulasining tuzilişini 19-asrda Yozef Loşmidt va Avgust Kekule bir-biridan mustaqil ravişda aniqlagan. Olti burçakli halqadagi har bir uglerod atomi bitta vodorod atomi va ikki qöşni uglerod bilan boğlangan; qolgan olti elektron butun halqa böylab teng taqsimlanib, yagona elektron bulutini hosil qiladi. Şu sababli halqadagi barça olti boğ bir xil. ÖzME ta'kidlaganidek, aynan şu halqa tizimi aromatik birikmalarga öziga xos xossalar bağişlaydi va ularni alifatik hamda alitsiklik birikmalardan keskin ajratib turadi.

Rusça Vikipediya aromatik birikmalarni benzoid (benzol halqali — arenlar va ularning hosilalari) va nobenzoid turlarga ajratadi. Nobenzoidlarga azulen, piridin, pirrol, furan, tiofen va ferrotsen kiradi; hatto «anorganik benzol» deb ataladigan borazol ham ma'lum. Bir molekulada bir neça halqa alohida yoki qöşilgan holda bölişi mumkin: masalan, naftalinda ikki halqa umumiy qirrani baham köradi.

ÖzME'ga köra, aromatik birikmalar barqaror moddalar bölib, galogenlaş, nitrolaş, sulfolaş, alkillaş kabi elektrofil va nukleofil örin almaşiniş reaksiyalariga oson kirişadi. Masalan, nitrat kislota ta'sirida benzol nitrobenzolga aylanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, ular odatda qutbsiz, suvda yomon eriydi, tarkibida uglerod köp bölgani uçun kuçli qurumli sariq alanga bilan yonadi.

ÖzME'ga köra, aromatik birikmalarni toşkömirni kokslaş, Neftni termik va katalitik kreking qiliş, alifatik birikmalarni degidrotsikllaş, polimerlaş va kondensatlaş yöli bilan oliş mumkin; bu jarayonlar aromatlaş reaksiyalari deyiladi va tirik organizmlarda ham sodir böladi. Masalan, benzolni atsetilendan yuqori haroratda faol kömir iştirokida yoki siklogeksanni degidrlab hosil qiliş mumkin. Sanoatda benzinni aromatlaş uning sifatini oşiradi.

ÖzME'ga köra, aromatik birikmalar kimyosi 19-asr örtalaridan jadal rivojlana boşlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, sanoatdagi asosiy aromatik uglevodorodlar — benzol, toluol va ksilol; köp biomolekulalar, jumladan aromatik aminokislotalar ham benzol halqasini saqlaydi. Aromatik birikmalar böyoqlar, dorilar, plastmassalar va portlovçi moddalar işlab çiqarişda keng qöllanadi.