Aromatik birikmalar

+ Aromatik birikmalar (yunonça aroma — «xuşböy», «muattar») — molekulasida aromatik tizim, odatda bir yoki bir neça benzol halqasi bölgan halqasimon organik birikmalar va ularning hosilalari. Eng oddiy vakili — benzol (C6H…

+ ## Nomining kelib çiqişi

+ ÖzME'ga köra, dastlab «aromatik birikmalar» deganda faqat ösimliklardan olinadigan efir moylari, balzamlar va smolalar kabi xuşböy tabiiy moddalar tuşunilgan; nom ham öşa davrda paydo bölgan. Keyinçalik xuşböy moddalar t…

+ ## Tuzilişi

+ Inglizça Vikipediyaga köra, benzol molekulasining tuzilişini 19-asrda Yozef Loşmidt va Avgust Kekule bir-biridan mustaqil ravişda aniqlagan. Olti burçakli halqadagi har bir uglerod atomi bitta vodorod atomi va ikki qöşni…

+ Rusça Vikipediya aromatik birikmalarni benzoid (benzol halqali — arenlar va ularning hosilalari) va nobenzoid turlarga ajratadi. Nobenzoidlarga azulen, piridin, pirrol, furan, tiofen va ferrotsen kiradi; hatto «anorganik…

+ ## Kimyoviy xossalari

+ ÖzME'ga köra, aromatik birikmalar barqaror moddalar bölib, galogenlaş, nitrolaş, sulfolaş, alkillaş kabi elektrofil va nukleofil örin almaşiniş reaksiyalariga oson kirişadi. Masalan, nitrat kislota ta'sirida benzol nitro…

+ ## Oliniş usullari va qöllanilişi

+ ÖzME'ga köra, aromatik birikmalarni toşkömirni kokslaş, [[m:2431|Neft]]ni termik va katalitik kreking qiliş, alifatik birikmalarni degidrotsikllaş, polimerlaş va kondensatlaş yöli bilan oliş mumkin; bu jarayonlar aromatl…

+ ÖzME'ga köra, aromatik birikmalar kimyosi 19-asr örtalaridan jadal rivojlana boşlagan. Inglizça Vikipediyaga köra, sanoatdagi asosiy aromatik uglevodorodlar — benzol, toluol va ksilol; köp biomolekulalar, jumladan aromat…