Artilleriya

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 651–652-b. — ziyouz.com

Artilleriya (frans. artillere — tayyorlamoq, şaylamoq) — 1) qöşin turi; 2) qurollar turi; 3) artilleriya qurollari haqidagi fan.

Dengiz, havo va quruqlikdagi A.ga bölinadi. Dengiz A.si öz navbatida qirğoq va kema A.siga, havo A.si ballistik va taktik xususiyatiga köra zambarak, gaubitsa, tankka karşi minomyot, reaktiv va zenit (havo) A.ga bölinadi. Quruqlikdagi A. yer usti, zenit va maxsus A.ga ajratiladi. Yer usti A.si yerdagi kuçlarga qarşi jang qiliş uçun, zenit A.si esa samolyotlarga va (ba'zan) yerdagi kuçlarga qarşi öt oçiş uçun işlatiladi. Maxsus A. asosan reaktiv qurollarga qarşi qöllaniladi. A. töplarining kalibrlari 20 dan 400 mm gaça va undan katta, ogirligi bir neça kg dan önlab va yuzlab t gaça bölişi mumkin. Ballistik xususiyatiga kura A. qurollari nişonga töğri otuvçi (puşka) va qiyalatib otuvçi tuplar (minomyot, gaubitsa va morgiralar) ga ajratiladi.

A. fan sifatida A. qurollarining tuzilişi, ulardan foydalaniş, ularni loyihalaş, i. ç., jangda işlatiş haqidagi ilmlarni öz içiga oladi. A. köp ayerli tarixga ega. Qadim zamonda Xitoy, Yevropada toş otadigan (irğitadigan) maşinalar bölgan. Amir Temur qal'alarni zabt etişda toş otadigan ana şunday maşinalar (palaxmonlar)dan, Bobur Hindistonni zabt etişda borund (porox) b-n işlaydigan «töfak» dan foydalangan. Otiş uçun arablar poroxdan foydalana boşlaşgaç (14- a.), A. davri boşlanadi. Dastlabki töplar yoğoç taglikka örnatilgan temir karnay şaklida bölib, öq sifatida temir, toş parçalari işlatilgan. Keyinroq (15-a.) töplar mis va jezdan quyila boşlandi. A. texnikasi mukammallaşdi, faqat qamal va himoya uçungina emas, balki dala janglarida ham işlatila boşlandi. A. piyoda askarlarga yordam beruvçi mustaqil qöşin turiga aylandi. Tutunsiz poroxlarning qöllanilişi, stvol va sna-ryadlarning uzaytirilişi, töpning öq otiş vaqtida orqaga tepişiga çek qöyiş A.ga tez va uzoqqa otiş imkonini berdi. Öt oçişga tayyorgarlik, nişonga töğrilaş va öq uziş jarayonlarining mexaniqlaştirilişi A.ning yuksak operativ-taktik tezkorligini ta'minladi.

A.ning sönggi taraqqiyoti reaktiv va atom A.sini yaratiş va takomillaştirişdan iborat. Özbekiston qurolli kuçlarida ham A.ning ahamiyati katta.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АРТИЛЛЕРИЯ (франц. artillere — тайёрламоқ, шайламоқ) — 1) қўшин тури; 2) қуроллар тури; 3) артиллерия қуроллари ҳақидаги фан.

Денгиз, ҳаво ва қуруқликдаги А.га бўлинади. Денгиз А.си ўз навбатида қирғоқ ва кема А.сига, ҳаво А.си баллистик ва тактик хусусиятига кўра замбарак, гаубица, танкка карши миномёт, реактив ва зенит (ҳаво) А.га бўлинади. Қуруқликдаги А. ер усти, зенит ва махсус А.га ажратилади. Ер усти А.си ердаги кучларга қарши жанг қилиш учун, зенит А.си эса самолётларга ва (баъзан) ердаги кучларга қарши ўт очиш учун ишлатилади. Махсус А. асосан реактив қуролларга қарши қўлланилади. А. тўпларининг калибрлари 20 дан 400 мм гача ва ундан катта, огирлиги бир неча кг дан ўнлаб ва юзлаб т гача бўлиши мумкин. Баллистик хусусиятига кура А. қуроллари нишонга тўғри отувчи (пушка) ва қиялатиб отувчи туплар (миномёт, гаубица ва моргиралар) га ажратилади.

А. фан сифатида А. қуролларининг тузилиши, улардан фойдаланиш, уларни лойиҳалаш, и. ч., жангда ишлатиш ҳақидаги илмларни ўз ичига олади. А. кўп аерли тарихга эга. Қадим замонда Хитой, Европада тош отадиган (ирғитадиган) машиналар бўлган. Амир Темур қалъаларни забт этишда тош отадиган ана шундай машиналар (палахмонлар)дан, Бобур Ҳиндистонни забт этишда борунд (порох) б-н ишлайдиган «тўфак» дан фойдаланган. Отиш учун араблар порохдан фойдалана бошлашгач (14- а.), А. даври бошланади. Дастлабки тўплар ёғоч тагликка ўрнатилган темир карнай шаклида бўлиб, ўқ сифатида темир, тош парчалари ишлатилган. Кейинроқ (15-а.) тўплар мис ва жездан қуйила бошланди. А. техникаси мукаммаллашди, фақат қамал ва ҳимоя учунгина эмас, балки дала жангларида ҳам ишлатила бошланди. А. пиёда аскарларга ёрдам берувчи мустақил қўшин турига айланди. Тутунсиз порохларнинг қўлланилиши, ствол ва сна-рядларнинг узайтирилиши, тўпнинг ўқ отиш вақтида орқага тепишига чек қўйиш А.га тез ва узоққа отиш имконини берди. Ўт очишга тайёргарлик, нишонга тўғрилаш ва ўқ узиш жараёнларининг механиқлаштирилиши А.нинг юксак оператив-тактик тезкорлигини таъминлади.

А.нинг сўнгги тараққиёти реактив ва атом А.сини яратиш ва такомиллаштиришдан иборат. Ўзбекистон қуролли кучларида ҳам А.нинг аҳамияти катта.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.