Artilleriya

Artilleriya (fransuzça «artillerie», qadimgi fransuzça «artillier» — qurol-asboblar bilan ta'minlamoq) — uç xil ma'noda işlatiladigan atama: 1) asosiy qurollari yirik kalibrli otiş qurollari — töp, gaubitsa, minomyot va reaktiv qurilmalardan iborat qöşin turi; 2) şu qurollarning özi, ularning majmui; 3) artilleriya qurollarining tuzilişi, loyihalanişi, işlab çiqarilişi va jangda qöllanişini örganadigan harbiy fan.12

ÖzME sözni fransuzça «tayyorlamoq, şaylamoq» ma'nosidagi feldan keltirib çiqaradi. Rusça Vikipediyaga köra, uning kelib çiqişi haqida bir neça taxmin bor: lotinça «arcus» (kamon) va «telum» (öq) sözlaridan, italyança «arte» (san'at) va «tirare» (otmoq) sözlaridan yoki qadimgi fransuzça «atillier» — joylaştirmoq, jihozlamoq feli va undan yasalgan «jihoz, anjom» ma'nosidagi sözdan. Inglizça Vikipediyaga köra, dastlab bu söz har qanday maxsus yasalgan qurol yoki zirh bilan qurollangan askarlar guruhini anglatgan, porox va töplar paydo bölgaç esa asosan töp qurollariga nisbatan qöllanadigan bölgan.

ÖzME'ga köra, artilleriya dengiz, havo va quruqlikdagi artilleriyaga bölinadi. Dengiz artilleriyasi qirğoq va kema artilleriyasiga ajraladi. Quruqlikdagi artilleriya yer usti (dala), zenit va maxsus turlarga bölinadi: yer usti artilleriyasi raqibning yerdagi kuçlariga, zenit artilleriyasi havodagi nişonlarga qarşi işlatiladi. Ballistik xususiyatiga köra töğri, tekis traektoriya bilan otuvçi töplar va qiya (osma) traektoriya bilan otuvçi qurollar — gaubitsa, minomyot va mortiralar farqlanadi. ÖzME ma'lumotiça, töplarning kalibri 20 mm dan 400 mm va undan ham ortiq, oğirligi esa bir neça kilogrammdan yuzlab tonnagaça bölişi mumkin.

Inglizça Vikipediyaga köra, artilleriya vazifasini bajaruvçi qamal maşinalari qadimdan işlatilgan; ma'lum bölgan birinçi katapulta miloddan avvalgi 399-yilda Sirakuzada yaratilgan. Porox paydo bölgunga qadar bunday qurollar mexanik energiyaga tayangan va juda katta bölgan. ÖzME'ga köra, Xitoy va Yevropada toş otuvçi maşinalar mavjud bölgan; Amir Temur qal'alarni egallaşda palaxmon deb ataladigan şunday maşinalardan, [[Zahiriddin Muhammad Bobur|Bobur]] esa Hindistonga yurişida porox bilan işlaydigan «töfak»dan foydalangan.

Rusça Vikipediyaga köra, ötli artilleriya qurollari 12–13-asrlar tutaşgan davrda tarqala boşlagan. Arablar bir uçi berk, dumaloq öq otadigan «midfa» deb ataluvçi qurollarni qöllagan; arab qölyozmalariga köra, 1260-yilda Ayn Jalut jangida mamluklar ularni mongollarga qarşi işlatgan. Yevropada bu qurolni avval ispanlar arablardan özlaştirgan. Xitoyda 13-asrda bambuk stvoldan otiladigan «ötli nayza» yasalgan. ÖzME'ga köra, dastlabki töplar yoğoç asosga mahkamlangan temir quvur şaklida bölib, ulardan temir va toş parçalari otilgan; 15-asrdan töplar mis va bronzadan quyila boşlagan. Artilleriya faqat qamal va mudofaada emas, dala janglarida ham işlatila boşlagan va mustaqil qöşin turiga aylangan.

Keyinçalik tutunsiz porox, uzunroq stvol va snaryadlar, otişda orqaga tepişni kamaytiruvçi moslamalar artilleriyaga tez va uzoqqa otiş imkonini bergan. Nişonga oliş va öq uzişning mexanizatsiyalaşuvi uning harakatçanligini oşirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 20-asrda radiolokatsiya va tovuş orqali nişon aniqlaş kabi usullar paydo bölgan; Napoleon uruşlari, Birinçi va Ikkinçi jahon uruşlarida halok bölganlarning aksariyati artilleriya otişlari qurboni bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, artilleriya eng qadimgi uç qöşin turidan biri va zamonaviy quruqlik qöşinlarining asosiy zarba kuçi hisoblanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bugungi özi yurar artilleriya qurilmalari juda harakatçan bölib, odatda armiyaning umumiy öt kuçining eng katta qismini taşkil etadi. ÖzME artilleriyaning sönggi taraqqiyotini reaktiv qurollarning yaratilişi va takomillaşuvi bilan boğlaydi.