Asadullaxöjayev Ubaydullaxöja

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 676–677-b. — ziyouz.com

Asadullaxöjayev Ubaydullaxöja A S A D U L L A X Ö J A Ye V Ubaydullaxöja (ayrim manbalarda Xöjayev Ubaydulla) (1878, Toşkent - 1937) - jamoat arbobi, jadidçilik harakatining yirik vakili, özbek matbuotining ilk taşkilotçilaridan biri. Toşkentdagi rus-tuzem maktabini bitirgaç, mahkamalardan birida tilmoç bölib işladi (1897). Rossiyaning Saratov şahridagi huquqşunoslik in-tida öqidi (1908—12). Talabalik yillaridayoq davr muammolarini yeçişni öyladi, rus yozuvçisi L. N. Tolstoy b-n yozişmalar qildi (1909). Öqişni tugatgaç, dastlab Saratov, 1913 yilda Toşkent okrug sudida xususiy advokat bölib işladi. Çor hukumati ma'murlarining poraxörligi va zolimligini foş etib, ayrimlarini davlat işidan çetlatişga erişdi. Jadidçilik harakatiga qöşilib, tez orada uning yirik vakillaridan biriga aylandi.

«Umid» deb ataluvçi ilğor musulmon guruhiga yetakçilik qildi (1913). «Turon» jamiyatining asosçilaridan biri (1913). U mustaqil firqa taşkil qiliş niyatida Toşkentda «Sadoi Turkiston» gaz.ini taşkil etib (1914.4.4), unga muharrirlik qildi. Gaz. işiga öşa davr ma'rifat darğalari — Abdulla Avloniy, Munavvarqori Abduraşidxonov, Abdurauf Muzaffarov singarilarni jalb etdi. U gaz.da turli mavzularda dolzarb maqolalar b-n çiqib, çorizmning mustamlakaçilik siyosatini foş qildi. Turkistonga tarqalib, umummilliy matbuot naşriga aylanayotgan «Sadoi Turkiston» 1915 y. apr.da yopib qöyilgan bölsada, u ölka ziyolilarining «Taraqqiyparvarlar» firqasiga zamin tayyorladi. A. Toşkentda tuzilib, mardikorlikka oliş işi bilan şuğullangan «Turkiston mardikorlikka oliş qömitasi»ning raisi (1916). Qömita çor amaldorlarining özboşimçaliklarini oçib taşladi. Mardikorlikka jönatiş haqidagi oq podşo farmoni (1916 y. 25 iyun)ni bekor qildiriş uçun A. mahalliy millatparvar boy Mirkomil Mirmöminboyev b-n birga Peterburgga bordi.

Davlat dumasining 1916 y. dek. dagi majlisida farmon Rossiya imperiyasining qonunçiligida körsatilgan hollarga zid ravişda qabul qilingani isbotlab berildi.

A. 1917 y. Turkistondagi siyosiy jarayonlarda faol qatnaşdi. «Şöroi islom» jamiyati raisi. Butun Turkiston musulmonlari I-syezdida taşkil qilingan Turkiston ölka musulmonlari markaziy kengaşi kotibi va a'zolaridan biri (1917 y. apr.). Butun Rossiya musulmonlar kengaşi MK a'zosi (1917). Muxtoriyatçilik harakati taşabbuskorlaridan. Turkiston muxtoriyati hukumatining harbiy işlar vaziri (1917 y. noyab.— 1918 y. fev.). Hukumat topşiriği b-n Kavkazga bordi va Turkistonga ğalla keltiriş masalasini hal qildi. Istiqlolçilik harakatiga xayrixohlik b-n qaragani, mustamlakaçilikka qarşi kuraşgani uçun «millatçilik»da ayblanib qatağonga uçragan. Bir neça marta qamalib, turmada halok böldi.

Ad.: Mustafo Çöqay öğli. Istiqlol jallodlari, T., 1992; Turkiston mustaqilligi va birligi uçun kuraş sahifalaridan, T., 1996; Özbekiston tarixi: yangi nigoh. Jadidlar harakatidan milliy mustaqillikka qadar, T., 1998; Pidayev T., Matbuot—millat çiroği, T., 1999.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

А С А Д У Л Л А Х Ў Ж А Е В Убайдуллахўжа (айрим манбаларда Хўжаев Убайдулла) (1878, Тошкент - 1937) - жамоат арбоби, жадидчилик ҳаракатининг йирик вакили, ўзбек матбуотининг илк ташкилотчиларидан бири. Тошкентдаги рус-тузем мактабини битиргач, маҳкамалардан бирида тилмоч бўлиб ишлади (1897). Россиянинг Саратов шаҳридаги ҳуқуқшунослик ин-тида ўқиди (1908—12). Талабалик йилларидаёқ давр муаммоларини ечишни ўйлади, рус ёзувчиси Л. Н. Толстой б-н ёзишмалар қилди (1909). Ўқишни тугатгач, дастлаб Саратов, 1913 йилда Тошкент округ судида хусусий адвокат бўлиб ишлади. Чор ҳукумати маъмурларининг порахўрлиги ва золимлигини фош этиб, айримларини давлат ишидан четлатишга эришди. Жадидчилик ҳаракатига қўшилиб, тез орада унинг йирик вакилларидан бирига айланди.

«Умид» деб аталувчи илғор мусулмон гуруҳига етакчилик қилди (1913). «Турон» жамиятининг асосчиларидан бири (1913). У мустақил фирқа ташкил қилиш ниятида Тошкентда «Садои Туркистон» газ.ини ташкил этиб (1914.4.4), унга муҳаррирлик қилди. Газ. ишига ўша давр маърифат дарғалари — Абдулла Авлоний, Мунавварқори Абдурашидхонов, Абдурауф Музаффаров сингариларни жалб этди. У газ.да турли мавзуларда долзарб мақолалар б-н чиқиб, чоризмнинг мустамлакачилик сиёсатини фош қилди. Туркистонга тарқалиб, умуммиллий матбуот нашрига айланаётган «Садои Туркистон» 1915 й. апр.да ёпиб қўйилган бўлсада, у ўлка зиёлиларининг «Тараққийпарварлар» фирқасига замин тайёрлади. А. Тошкентда тузилиб, мардикорликка олиш иши билан шуғулланган «Туркистон мардикорликка олиш қўмитаси»нинг раиси (1916). Қўмита чор амалдорларининг ўзбошимчаликларини очиб ташлади. Мардикорликка жўнатиш ҳақидаги оқ подшо фармони (1916 й. 25 июнь)ни бекор қилдириш учун А. маҳаллий миллатпарвар бой Миркомил Мирмўминбоев б-н бирга Петербургга борди.

Давлат думасининг 1916 й. дек. даги мажлисида фармон Россия империясининг қонунчилигида кўрсатилган ҳолларга зид равишда қабул қилингани исботлаб берилди.

А. 1917 й. Туркистондаги сиёсий жараёнларда фаол қатнашди. «Шўрои ислом» жамияти раиси. Бутун Туркистон мусулмонлари I-съездида ташкил қилинган Туркистон ўлка мусулмонлари марказий кенгаши котиби ва аъзоларидан бири (1917 й. апр.). Бутун Россия мусулмонлар кенгаши МК аъзоси (1917). Мухториятчилик ҳаракати ташаббускорларидан. Туркистон мухторияти ҳукуматининг ҳарбий ишлар вазири (1917 й. нояб.— 1918 й. фев.). Ҳукумат топшириғи б-н Кавказга борди ва Туркистонга ғалла келтириш масаласини ҳал қилди. Истиқлолчилик ҳаракатига хайрихоҳлик б-н қарагани, мустамлакачиликка қарши курашгани учун «миллатчилик»да айбланиб қатағонга учраган. Бир неча марта қамалиб, турмада ҳалок бўлди.

Ад.: Мустафо Чўқай ўғли. Истиқлол жаллодлари, Т., 1992; Туркистон мустақиллиги ва бирлиги учун кураш саҳифаларидан, Т., 1996; Ўзбекистон тарихи: янги нигоҳ. Жадидлар ҳаракатидан миллий мустақилликка қадар, Т., 1998; Пидаев Т., Матбуот—миллат чироғи, Т., 1999.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.