Asaka tumani

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 680–681-b. — ziyouz.com

Asaka tumani - Andijon viloyatidagi tuman. Viloyatning markaziy qismida joylaşgan. 1926 y. 29 sent. da taşkil etilgan (1962 i. 24 dek.da Marhamat tumani b-n birlaştirilgan, 1970 y. 7 dek.da qayta tuzilgan). Andijon viloyatining Şahrixon, Marhamat, Andijon, Xöjaobod tumanlari va Farğona viloyatining Quva tumani b-n çegaradoş. Mayd. 0,26 ming km2 (1995). Aholisi 174,9 ming kişi (2000). A.t.da 1 şahar (Asaka) va 8 qişloq yiğini (Zarbdor, Ilğor, Kujgan, Mustahkam, Niyozbotir, Özbekiston, Qadim, Qoratepa) bor. Markazi — Asaka ş.

Tabiati. Relyefi tekislik, jarliklar, qir va nisbatan baland adirlardan iborat. Şim.-şarqida Andijon, Asaka adirlari va qirlari joylaşgan. Iqlimi kontinental. Iyulning örtaça t-rasi 26, G, yanv.niki — 2,9°. Yiliga örtaça 180 — 190 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 220 kun. Tumanning şim. va şim.-şarqidan Katta Farğona kanali, Şahrixonsoy, jan.dan Oqböyra va Aravonsoylar oqib ötadi. Asaka taşlamasi va Obihayot suğoriş maşina kanali bor. Tuproqlari, asosan, böz tuproq, adirlari arziq tuproq bölib, suğorib dehqonçilik qilinadi. Yovvoyi ösimliklardan şuvoq, şöra va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan tulki, böri, çiyaböri, quyon yaşaydi.

Aholisi, asosan, özbeklardan iborat. Tojik, rus, tatar, qirğiz, uyğur va b. millat vakillari ham yaşaydi. 1 km2 örtaça 679 kişi töğri keladi (2000).

Xöjaligi. A.t.da motor ta'mirlaş z-di, Asaka don mahsulotlari aksiyadorlik jamiyati, neft mahsulotlari ta'minoti korxonasi, paxta tozalaş z-di, meva va sabzavotlarni qayta işlaş, yoğoçsozlik «Turon» xususiy korxonasi, 3 parrandaçilik f-kasi bor. Şuningdek, xususiy tadbirkorlik ham rivojlangan. Tumanda 431 kiçik korxona faoliyat körsatadi (2000).

Q.x.dagi jami ekin maydoni 11070 ga. Şundan 5995 ga yerga paxta, 3902 ga yerga buğdoy, 47 ga yerga sabzavot ekiladi; yem-xaşak ekinlari 1114 ga, meva va tokzorlar qariyb 2000 ga yerni işğol qiladi (2000). Tumanda 2 jamoa xöjaligi (Bobur nomidagi jamoa xöjaligi, «Şarq haqiqati»), 8 şirkat xöjaligi («Yangi hayot», «Navbahor», «Özbekiston», «Ğalaba», «Özbekiston mustaqilligi», «Navröz», «Asaka», Ğulom Yoqubov nomidagi şirkat xöjaligi) va «Sohibkor» meva-tokçilik şirkatlar uyuşmasi bor. A.t.da 2000 y.da 19,0 ming t paxta, 30,0 ming t ğalla yetiştirildi.

A.t.da Andijonning eng fusunkor va sölim göşalaridan Asaka çöntagi joylaşgan. Çöntak Toşkanboy Egamberdiyev nomidagi madaniyat istirohat boğining tepa, çekka qismiga tutaşgan. Şahrixonsoydan boşlangan Yov ariği 6 km masofada yuqorilab oqib, Çöntakka yetganda adir yon bağrilari böylab çoyxona sörilari ostidan oqib ötadi. Ariqda radiusi 6,5 m li, 110 köraçasi bölgan çarxpalak aylanib turadi. Uşbu çarxpalak bu yerdagi 3 ulkan çarxpalakning eng kattasi bölib, uning yordamida boğning yuqori qismi suğoriladi. Asaka Çöntagi atrofga nisbatan ança baland. Şuning uçun bu joy yoz pallasida xuşhavo, orombaxş maskanga aylanadi.

Tumanning barça qişloqlarida obodonlaştirişga e'tibor kuçaytirilgan. Qişloqlar va mahallalar marka-zida savdo va maişiy xizmat şoxobçalariga ega bölgan guzarlar taşkil qilingan. 1999/2000 öquv yilida 51 umumiy ta'lim maktabida 37,6 ming öquvçi, 1 gimnaziyada 205 öquvçi, 2 akademik litseyda 360 öquvçi ta'lim oldi. 1999 y.da Asaka q.x. kolleji (300 öquvçi), 2000 y.da Asaka ijitmoiy-iqtisodiyot va ped. kolleji (600 öquvçi) işga tuşirildi. 500 ommaviy kutubxona, 15 klub, 4 kinoqurilma, madaniyat uyi, muzey, 885 örinli 4 kasalxona va dispanser, 4 tibbiyot punkti bor (2000). 1930 y.dan «Asaka hayoti» tuman gazetasi çiqadi (adadi 2900).

Tilavoldi Yoqubov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АСАКА ТУМАНИ - Андижон вилоятидаги туман. Вилоятнинг марказий қисмида жойлашган. 1926 й. 29 сент. да ташкил этилган (1962 и. 24 дек.да Марҳамат тумани б-н бирлаштирилган, 1970 й. 7 дек.да қайта тузилган). Андижон вилоятининг Шаҳрихон, Марҳамат, Андижон, Хўжаобод туманлари ва Фарғона вилоятининг Қува тумани б-н чегарадош. Майд. 0,26 минг км2 (1995). Аҳолиси 174,9 минг киши (2000). А.т.да 1 шаҳар (Асака) ва 8 қишлоқ йиғини (Зарбдор, Илғор, Кужган, Мустаҳкам, Ниёзботир, Ўзбекистон, Қадим, Қоратепа) бор. Маркази — Асака ш.

Табиати. Рельефи текислик, жарликлар, қир ва нисбатан баланд адирлардан иборат. Шим.-шарқида Андижон, Асака адирлари ва қирлари жойлашган. Иқлими континентал. Июлнинг ўртача т-раси 26, Г, янв.ники — 2,9°. Йилига ўртача 180 — 190 мм ёғин тушади. Вегетация даври 220 кун. Туманнинг шим. ва шим.-шарқидан Катта Фарғона канали, Шаҳрихонсой, жан.дан Оқбўйра ва Аравонсойлар оқиб ўтади. Асака ташламаси ва Обиҳаёт суғориш машина канали бор. Тупроқлари, асосан, бўз тупроқ, адирлари арзиқ тупроқ бўлиб, суғориб деҳқончилик қилинади. Ёввойи ўсимликлардан шувоқ, шўра ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, бўри, чиябўри, қуён яшайди.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклардан иборат. Тожик, рус, татар, қирғиз, уйғур ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 км2 ўртача 679 киши тўғри келади (2000).

Хўжалиги. А.т.да мотор таъмирлаш з-ди, Асака дон маҳсулотлари акциядорлик жамияти, нефть маҳсулотлари таъминоти корхонаси, пахта тозалаш з-ди, мева ва сабзавотларни қайта ишлаш, ёғочсозлик «Турон» хусусий корхонаси, 3 паррандачилик ф-каси бор. Шунингдек, хусусий тадбиркорлик ҳам ривожланган. Туманда 431 кичик корхона фаолият кўрсатади (2000).

Қ.х.даги жами экин майдони 11070 га. Шундан 5995 га ерга пахта, 3902 га ерга буғдой, 47 га ерга сабзавот экилади; ем-хашак экинлари 1114 га, мева ва токзорлар қарийб 2000 га ерни ишғол қилади (2000). Туманда 2 жамоа хўжалиги (Бобур номидаги жамоа хўжалиги, «Шарқ ҳақиқати»), 8 ширкат хўжалиги («Янги ҳаёт», «Навбаҳор», «Ўзбекистон», «Ғалаба», «Ўзбекистон мустақиллиги», «Наврўз», «Асака», Ғулом Ёқубов номидаги ширкат хўжалиги) ва «Соҳибкор» мева-токчилик ширкатлар уюшмаси бор. А.т.да 2000 й.да 19,0 минг т пахта, 30,0 минг т ғалла етиштирилди.

А.т.да Андижоннинг энг фусункор ва сўлим гўшаларидан Асака чўнтаги жойлашган. Чўнтак Тошканбой Эгамбердиев номидаги маданият истироҳат боғининг тепа, чекка қисмига туташган. Шаҳрихонсойдан бошланган Ёв ариғи 6 км масофада юқорилаб оқиб, Чўнтакка етганда адир ён бағрилари бўйлаб чойхона сўрилари остидан оқиб ўтади. Ариқда радиуси 6,5 м ли, 110 кўрачаси бўлган чархпалак айланиб туради. Ушбу чархпалак бу ердаги 3 улкан чархпалакнинг энг каттаси бўлиб, унинг ёрдамида боғнинг юқори қисми суғорилади. Асака Чўнтаги атрофга нисбатан анча баланд. Шунинг учун бу жой ёз палласида хушҳаво, оромбахш масканга айланади.

Туманнинг барча қишлоқларида ободонлаштиришга эътибор кучайтирилган. Қишлоқлар ва маҳаллалар марка-зида савдо ва маиший хизмат шохобчаларига эга бўлган гузарлар ташкил қилинган. 1999/2000 ўқув йилида 51 умумий таълим мактабида 37,6 минг ўқувчи, 1 гимназияда 205 ўқувчи, 2 академик лицейда 360 ўқувчи таълим олди. 1999 й.да Асака қ.х. коллежи (300 ўқувчи), 2000 й.да Асака ижитмоий-иқтисодиёт ва пед. коллежи (600 ўқувчи) ишга туширилди. 500 оммавий кутубхона, 15 клуб, 4 киноқурилма, маданият уйи, музей, 885 ўринли 4 касалхона ва диспансер, 4 тиббиёт пункти бор (2000). 1930 й.дан «Асака ҳаёти» туман газетаси чиқади (адади 2900).

Тилаволди Ёқубов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.