Asalari

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 682–683-b. — ziyouz.com

Asalari ASALARI, bolari (Apis mellifera L.) — arilar oilasining bir turi. A. vatani Jan. Osiyo hisoblanadi. Hoz.davrda jan. kengliklardan Çekka Şimolgaça tarkalgan. A.lar, asosan, oila bölib yaşaydi. Bir oila bir ona (xalq tilida «podşosi» deb ham yuritiladi), bir neça ming işçi va bir neça yuz erkak A.dan iborat. Ona A. tanasi uz. 20 — 25 mm, vazni 200 — 250 mg, bahordan kuzga kadar tuxum qöyiş va oilani boşqariş vazifasini bajaradi. Qanoti tanasining yarmini qoplaydi, nektar, gul çangini yiğuvçi apparatining yukligi b-n farq qiladi. Ona A.ning jinsiy a'zolari rivojlangan. 5 yilgaça yaşaydi (tajribali asalariçilar ona Ani har ikki yilda yangilab turadilar). Bir sutkada 2 — 2,5 mingtagaça tuxum qöyadi. Otalangan tuxumlardan 21 kunda işçi A., otalanmagan tuxumlardan 24 kunda erkak A. çiqadi. Agar liçinkalarni işçi A.lar asalari suti b-n oziqlantirib tursa 16 kunda ona A. çiqadi. Tuxumdan çiqqan ona A. 7 — 8 kunda jinsiy baloğatta yetadi. Erkak A. tanasi uz. 15 — 17 mm, vazni 200 mg, qorin qismi tömtoq bölib, oldingi qanotlari uzun, gul çangi va nektar yi-guvçi apparati, nayzasi yöq, kökragi keng, xartumi qisqa. Bir oilada 80 — 100 tagaça erkak A. böladi. Asosiy vazifasi ona A.ni uruğlantiriş (asosan, havoda juftlaşadi, uruğlantirganidan keyin halok böladi). Ular uyada faqat yozda böladi, kuzda oilada urçiş işlari töxtaşi b-n ularni işçi A.lar uyadan quvib çiqaradi. Işçi A. tanasi uz. 11 — 15 mm, vazni örtaça 100 mg, jinsiy a'zolari rivojlanmagan, urgoçi asalarilar bölib, yozda 35 — 40 kun, qişda 3 oy yaşaydi. Bir oilada yozda 60 — 80 ming, qişda 10—15 ming işçi A. böladi, soatiga 60 km tezlikda uça oladi, oiladan 2 — 3 km va undan ortiq masofaga uçib borib, nektar va gul çangini yiğiş, nektarni asalga aylantiriş, mum işlaş, liçinkalarni boqiş, katak quriş, uyani qöriqlaş kabi işlarni bajaradi. A qadimdan qimmatbaho mahsulotlar bölgan asal, propolis, mum, ona asalari suti, asalari zahari va b.ni oliş, şuningdek q.x. ekinlarini mevali boğlarni çanglatiş uçun boqiladi (q. Asalariçilik). A. oilasi bir mavsumda 140 — 150 kg asal töplaydi, bundan 100 kg A. ta'minotiga sarflansa, 40 — 50 kg asal ajratib olinadi. A. oila a'zolarining xizmat faoliyati özaro boğliq bölganidan ularning birortasi ham öziça mustaqil hayot keçira olmaydi.

Zotlari: Örta Rossiya örmon (qoramtir) A. zoti (A.m. millifera) — eng köp tarqalgan zotlarga kiradi. Arilari yirik, asaldorligi yuqori, sovuqqa çidamli, har bir oiladan 100 kg gaça asal oliş mumkin. Kavkaz (Gruziya) toğ-qönğir A. zoti (A. m. cavcasica) — asosan, Zakavkazye, Örta Osiyoda tarkalgan. Karpat A. zoti — Ğarbiy Ukrainaning toğli r-nlari va Karpat ortida köp uçraydi. Rangi qoramtir, tabiati yumşoq, xartumi uzun. Italiya sariq A. zoti (A.m. ligustuca)ning kelib çiqişi Italiya hisoblanib, Kanada, AQŞ, Avstraliya va Yangi Zelandiyada tarqalgan. Keyinçalik Finlyandiya, Yaponiya, Xitoy va Hindistonga ham keltirilgan. 1964 — 70 y.larda Özbekistonga keltirib sinalgan. Paxta ekiladigan yerlarda yuqori mahsuldorlikka erişildi. Uzoq Şarq A. zoti — Uzoq Şarq (Primorye, Xabarovsk)da köp tarqalgan. Zot Ukraina, Örta Rossiya, Italiya va Kavkaz A.lari iştirokida yetiştirilgan, mahsuldorligi örtaça. Kraina kulrang A. zoti (A.m. carnica) — Yugoslaviya, Avstriya toğlarida keng tarqalgan. Taşqi körinişdan Kavkaz toğ-qönğir A.siga öxşaydi, mahsuldorligi örtaça.

Özbekiston çorvaçilik i.t. institutida A.lar böyiça i.t. işlari olib boriladi.

Ibrohim Jörayev.

Q.: Asalariçilik

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АСАЛАРИ, болари (Apis mellifera L.) — арилар оиласининг бир тури. А. ватани Жан. Осиё ҳисобланади. Ҳоз.даврда жан. кенгликлардан Чекка Шимолгача таркалган. А.лар, асосан, оила бўлиб яшайди. Бир оила бир она (халқ тилида «подшоси» деб ҳам юритилади), бир неча минг ишчи ва бир неча юз эркак А.дан иборат. Она А. танаси уз. 20 — 25 мм, вазни 200 — 250 мг, баҳордан кузга кадар тухум қўйиш ва оилани бошқариш вазифасини бажаради. Қаноти танасининг ярмини қоплайди, нектар, гул чангини йиғувчи аппаратининг йуклиги б-н фарқ қилади. Она А.нинг жинсий аъзолари ривожланган. 5 йилгача яшайди (тажрибали асаларичилар она Ани ҳар икки йилда янгилаб турадилар). Бир суткада 2 — 2,5 мингтагача тухум қўяди. Оталанган тухумлардан 21 кунда ишчи А., оталанмаган тухумлардан 24 кунда эркак А. чиқади. Агар личинкаларни ишчи А.лар асалари сути б-н озиқлантириб турса 16 кунда она А. чиқади. Тухумдан чиққан она А. 7 — 8 кунда жинсий балоғатта етади. Эркак А. танаси уз. 15 — 17 мм, вазни 200 мг, қорин қисми тўмтоқ бўлиб, олдинги қанотлари узун, гул чанги ва нектар йи-гувчи аппарати, найзаси йўқ, кўкраги кенг, хартуми қисқа. Бир оилада 80 — 100 тагача эркак А. бўлади. Асосий вазифаси она А.ни уруғлантириш (асосан, ҳавода жуфтлашади, уруғлантирганидан кейин ҳалок бўлади). Улар уяда фақат ёзда бўлади, кузда оилада урчиш ишлари тўхташи б-н уларни ишчи А.лар уядан қувиб чиқаради. Ишчи А. танаси уз. 11 — 15 мм, вазни ўртача 100 мг, жинсий аъзолари ривожланмаган, ургочи асаларилар бўлиб, ёзда 35 — 40 кун, қишда 3 ой яшайди. Бир оилада ёзда 60 — 80 минг, қишда 10—15 минг ишчи А. бўлади, соатига 60 км тезликда уча олади, оиладан 2 — 3 км ва ундан ортиқ масофага учиб бориб, нектар ва гул чангини йиғиш, нектарни асалга айлантириш, мум ишлаш, личинкаларни боқиш, катак қуриш, уяни қўриқлаш каби ишларни бажаради. А қадимдан қимматбаҳо маҳсулотлар бўлган асал, прополис, мум, она асалари сути, асалари заҳари ва б.ни олиш, шунингдек қ.х. экинларини мевали боғларни чанглатиш учун боқилади (қ. Асаларичилик). А. оиласи бир мавсумда 140 — 150 кг асал тўплайди, бундан 100 кг А. таъминотига сарфланса, 40 — 50 кг асал ажратиб олинади. А. оила аъзоларининг хизмат фаолияти ўзаро боғлиқ бўлганидан уларнинг бирортаси ҳам ўзича мустақил ҳаёт кечира олмайди.

Зотлари: Ўрта Россия ўрмон (қорамтир) А. зоти (A.m. millifera) — энг кўп тарқалган зотларга киради. Арилари йирик, асалдорлиги юқори, совуққа чидамли, ҳар бир оиладан 100 кг гача асал олиш мумкин. Кавказ (Грузия) тоғ-қўнғир А. зоти (А. m. cavcasica) — асосан, Закавказье, Ўрта Осиёда таркалган. Карпат А. зоти — Ғарбий Украинанинг тоғли р-нлари ва Карпат ортида кўп учрайди. Ранги қорамтир, табиати юмшоқ, хартуми узун. Италия сариқ А. зоти (A.m. ligustuca)нинг келиб чиқиши Италия ҳисобланиб, Канада, АҚШ, Австралия ва Янги Зеландияда тарқалган. Кейинчалик Финляндия, Япония, Хитой ва Ҳиндистонга ҳам келтирилган. 1964 — 70 й.ларда Ўзбекистонга келтириб синалган. Пахта экиладиган ерларда юқори маҳсулдорликка эришилди. Узоқ Шарқ А. зоти — Узоқ Шарқ (Приморье, Хабаровск)да кўп тарқалган. Зот Украина, Ўрта Россия, Италия ва Кавказ А.лари иштирокида етиштирилган, маҳсулдорлиги ўртача. Краина кулранг А. зоти (A.m. carnica) — Югославия, Австрия тоғларида кенг тарқалган. Ташқи кўринишдан Кавказ тоғ-қўнғир А.сига ўхшайди, маҳсулдорлиги ўртача.

Ўзбекистон чорвачилик и.т. институтида А.лар бўйича и.т. ишлари олиб борилади.

Иброҳим Жўраев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.