Aşurali Zohiriy

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 834–835-b. — ziyouz.com

Aşurali Zohiriy (1885-Qöqon ş. yaqinidagi Oyim qişloği — 1937/42) — özbek ma'rifatparvari, jurnalist. Qöqon ş.dagi Muhammad Alixon (Ma'dalixon) madrasasida tahsil körgan (1914). Tarix, adabiyotni çuqur bilgan. Arab, fors, ozarbayjon, turk, tatar va rus tillarini örgangan. Rus-tuzem maktabida özbek tili va adabiyotidan daryo bergan, Qöqonda «Ğayrat» nomli xususiy naşriyot taşkil etgan. «Sadoyi Farğona» (1916—21), «Farğona» (1922— 28) gaz.larida adabiy xodim bölib işlagan. Vaqtli matbuot sahi-falarida ma'rifatparvarlik maqo-lalari b-n faol iştirok etgan. Yangi usuldagi maktablar oçgan. Qöqonda «Dorulmuallimin» maktabini taşkil etib, şu yerda işlagan. Qori-Niyoziy rahbarlik qilgan Farğona ped. texnikumida, Qöqon ped. bilim yurti, neft texnikumi, savodsizlikni tugatiş kurslari va maktablarda muallimlik qilgan. Kişilarni til örganişga, ilmli bölişga da'vat etgan. S Oqosv b-n hamkorlikda maktab öquvçilari uçun «Turkiy xrestomatiya yoxud terma kitob» darsligini tuzgan (1912). Özbek tilida birinçi bölib boşlanğiç sinflar uçun «Imlo» darsligini yaratgan (Qozonda naşr etilgan, 1916). Navoiyning «Muhokamat ul-luğatayn» va «Vaqfiya» asarlari ustida matnşunoslik tadqiqotlari olib borgan. «Muhokamat ul-luğatayn»ni husnixatda köçirib (1916), Qöqonda Vayner kutubxonasida çop ettirgan (1917). «Vaqfiya»ni ham naşrga tayyorlagan, lekin noma'lum sabablarga köra naşr etilmagan. «Rusça-özbekça luğat» tuzgan (1925). Çölpon b-n hamkorlikda «Adabiyot parçalari» töplamini naşr ettirgan (1926).

Hur fikrlovçi ziyoli şaxs sifatida A.Z. şöro tuzumi uçun xavf tuğdirdi. Şuning uçun ham u avval 1930 y.da qamoqqa olinib, 10 yilga hukm qilingan va muddatidan oldin qaytgan. Ammo 1937 y. da ikkinçi bor qamoqqa olingan va qatl etilgan.

Ad.:Madaminov A., Valixonov M., Tojiboyev R., Ma'rifat çaroğboni («Adabiy meros»), N° 3, T., 1987.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АШУРАЛИ ЗОҲИРИЙ (1885-Қўқон ш. яқинидаги Ойим қишлоғи — 1937/42) — ўзбек маърифатпарвари, журналист. Қўқон ш.даги Муҳаммад Алихон (Маъдалихон) мадрасасида таҳсил кўрган (1914). Тарих, адабиётни чуқур билган. Араб, форс, озарбайжон, турк, татар ва рус тилларини ўрганган. Рус-тузем мактабида ўзбек тили ва адабиётидан дарё берган, Қўқонда «Ғайрат» номли хусусий нашриёт ташкил этган. «Садойи Фарғона» (1916—21), «Фарғона» (1922— 28) газ.ларида адабий ходим бўлиб ишлаган. Вақтли матбуот саҳи-фаларида маърифатпарварлик мақо-лалари б-н фаол иштирок этган. Янги усулдаги мактаблар очган. Қўқонда «Дорулмуаллимин» мактабини ташкил этиб, шу ерда ишлаган. Қори-Ниёзий раҳбарлик қилган Фарғона пед. техникумида, Қўқон пед. билим юрти, нефть техникуми, саводсизликни тугатиш курслари ва мактабларда муаллимлик қилган. Кишиларни тил ўрганишга, илмли бўлишга даъват этган. С Оқосв б-н ҳамкорликда мактаб ўқувчилари учун «Туркий хрестоматия ёхуд терма китоб» дарслигини тузган (1912). Ўзбек тилида биринчи бўлиб бошланғич синфлар учун «Имло» дарслигини яратган (Қозонда нашр этилган, 1916). Навоийнинг «Муҳокамат ул-луғатайн» ва «Вақфия» асарлари устида матншунослик тадқиқотлари олиб борган. «Муҳокамат ул-луғатайн»ни ҳуснихатда кўчириб (1916), Қўқонда Вайнер кутубхонасида чоп эттирган (1917). «Вақфия»ни ҳам нашрга тайёрлаган, лекин номаълум сабабларга кўра нашр этилмаган. «Русча-ўзбекча луғат» тузган (1925). Чўлпон б-н ҳамкорликда «Адабиёт парчалари» тўпламини нашр эттирган (1926).

Ҳур фикрловчи зиёли шахс сифатида А.З. шўро тузуми учун хавф туғдирди. Шунинг учун ҳам у аввал 1930 й.да қамоққа олиниб, 10 йилга ҳукм қилинган ва муддатидан олдин қайтган. Аммо 1937 й. да иккинчи бор қамоққа олинган ва қатл этилган.

Ад.:Мадаминов А., Валихонов М., Тожибоев Р., Маърифат чароғбони («Адабий мерос»), N° 3, Т., 1987.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.