Aşxobod

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 836–837-b. — ziyouz.com

Aşxobod (turkmança Aşgabat; arab.— oşiq va fors— obod; 1919 y.gaça Asxobod, 1927 y.gaça Poltoratsk) — şahar, Turkmaniston poytaxti (1924 y. okt.dan). Kopetdoğ tizmasining şim. etaklarida, Axal vohasida. Xalqaro t.y. ötgan. Havo yöllari xalqaro ahamiyatga ega. A. yaqinidan Qoraqum kanali ötadi. Aholisi 412,8 ming kişi (1999). A. örnida qadimda karvon yöli ustida joylaşgan manzilgohlar bölgan. A. 1881 y. qadimgi Asxobod qişloği örnida Rossiya mustamlakaçi qöşinlarining harbiy istehkomi sifatida vujudga kelgan. Keyinroq Zakaspiy viloyatining ma'muriy markazi. A.ning vujudga kelişida uning muhim karvon yöllari ustida joylaşganligi katta rol öynagan. 1885 y. Asxobod —Kaspiy va 1899 y. Asxobod — Toşkent t.y. liniyalarining qurilişi A.da sanoatning rivojlanişiga olib keldi. 1917 y. dek. da A.da hokimiyatni bolşeviklar egallab, şörolar hokimiyatini örnatdi. 1918 y. 17 iyunda bolşeviklar rejimiga qarşi kötarilgan qözğolon şörolar tomonidan şafqatsiz bostirildi. 1918 y. 11—12 iyulda A.da hokimiyat eserlar (oq gvardiyaçilar) qöliga ötdi. 1919 y. 9 iyulda şaharni yana bolşeviklar egallab oldi. 1924 y. gaça A. Turkiston ASSRning viloyat markazi. 1924 y. 27 okt.dan Turkmaniston poytaxti va 1927 y.dan Aşxobod nomini oldi. 1948 y.gi Aşxobod zilzilasida şahar butunlay vayron böldi.

A.— yirik sanoat, ma'muriy va madaniyat markazi. Yetakçi sanoat tarmoqlari — maşinasozlik va metallsozlik. Şuningdek kimyo-farmatsevtika, oyna, yengil (ipgazlama, ipak, poyabzal, gilam töqiş va b.), oziq-ovqat (göşt, vino, un, tamaki) sanoati rivojlangan. Matbuot uyi, kinofabrika bor.

A. — muhim madaniyat markazi. Turkmaniston FA, 8 oliy öquv yurti (şu jumladan Turkmaniston un-ti), 4 teatr (şu jumladan, Turkmaniston opera va balet teatri), tasviriy san'at muzeyi, tarix muzeyi, tarix-ölkaşunoslik muzeyi (1881 y.da asos solingan), «Niso» tarix-madaniyat qöriqxonasi mavjud. A.da «Turkmaniston», «Ilm» naşriyotlari, radio va televideniye, telemarkaz, Turkmaniston telegraf agentligi bor. Turkman va rus tillarida gaz. va jur. lar naşr etiladi. 1968 y.dan «Aşxobod oqşomi» şahar gaz. naşr etiladi.

20-a. boşida şaharda töğri burçakli kesişgan köçalar b-n birga radial yönalişli köçalar ham bölgan; uylar asosan paxsadan qurilgan. Keyingi vaqtlarda şahar kengaydi va zamonaviy uylar qad kötardi. 1948 y.gi zilziladan keyin A. butunlay qayta tiklandi. Köp qavatli zilzilabardoş turar joy va jamoat binolari qurildi. 50—90-y. larda bunyod etilgan inşootlar orasida Hukumat uyi binosi, Turkmaniston FA majmuasi, Mulla Nafas nomidagi Akademik drama teatri, q.x. in-ti, un-t, tasviriy san'-at muzeyi, «Tinçlik» kinokonsert zali, markaziy maydondagi Davlat kutubxonasi binosi, «Aşxobod», «Inturist» va b. mehmonxonalar bor. 1941— 45 y.lardagi uruşda halok bölgan jangçilarga yodgorlik örnatilgan. 1991 y.dan keyin poytaxtda şarq me'moriy uslubi b-n uyğunlaşgan holda köplab yangi binolar, jumladan prezident saroyi va b. bunyod etildi.

A.dan 39 km narida, Kopetdoğning şim.-şarqiy yon bağirlarida Feruza kurort şaharçasi joylaşgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АШХОБОД (туркманча Ашгабат; араб.— ошиқ ва форс— обод; 1919 й.гача Асхобод, 1927 й.гача Полторацк) — шаҳар, Туркманистон пойтахти (1924 й. окт.дан). Копетдоғ тизмасининг шим. этакларида, Ахал воҳасида. Халқаро т.й. ўтган. Ҳаво йўллари халқаро аҳамиятга эга. А. яқинидан Қорақум канали ўтади. Аҳолиси 412,8 минг киши (1999). А. ўрнида қадимда карвон йўли устида жойлашган манзилгоҳлар бўлган. А. 1881 й. қадимги Асхобод қишлоғи ўрнида Россия мустамлакачи қўшинларининг ҳарбий истеҳкоми сифатида вужудга келган. Кейинроқ Закаспий вилоятининг маъмурий маркази. А.нинг вужудга келишида унинг муҳим карвон йўллари устида жойлашганлиги катта роль ўйнаган. 1885 й. Асхобод —Каспий ва 1899 й. Асхобод — Тошкент т.й. линияларининг қурилиши А.да саноатнинг ривожланишига олиб келди. 1917 й. дек. да А.да ҳокимиятни большевиклар эгаллаб, шўролар ҳокимиятини ўрнатди. 1918 й. 17 июнда большевиклар режимига қарши кўтарилган қўзғолон шўролар томонидан шафқатсиз бостирилди. 1918 й. 11—12 июлда А.да ҳокимият эсерлар (оқ гвардиячилар) қўлига ўтди. 1919 й. 9 июлда шаҳарни яна большевиклар эгаллаб олди. 1924 й. гача А. Туркистон АССРнинг вилоят маркази. 1924 й. 27 окт.дан Туркманистон пойтахти ва 1927 й.дан Ашхобод номини олди. 1948 й.ги Ашхобод зилзиласида шаҳар бутунлай вайрон бўлди.

А.— йирик саноат, маъмурий ва маданият маркази. Етакчи саноат тармоқлари — машинасозлик ва металлсозлик. Шунингдек кимё-фармацевтика, ойна, енгил (ипгазлама, ипак, пойабзал, гилам тўқиш ва б.), озиқ-овқат (гўшт, вино, ун, тамаки) саноати ривожланган. Матбуот уйи, кинофабрика бор.

А. — муҳим маданият маркази. Туркманистон ФА, 8 олий ўқув юрти (шу жумладан Туркманистон ун-ти), 4 театр (шу жумладан, Туркманистон опера ва балет театри), тасвирий санъат музейи, тарих музейи, тарих-ўлкашунослик музейи (1881 й.да асос солинган), «Нисо» тарих-маданият қўриқхонаси мавжуд. А.да «Туркманистон», «Илм» нашриётлари, радио ва телевидение, телемарказ, Туркманистон телеграф агентлиги бор. Туркман ва рус тилларида газ. ва жур. лар нашр этилади. 1968 й.дан «Ашхобод оқшоми» шаҳар газ. нашр этилади.

20-а. бошида шаҳарда тўғри бурчакли кесишган кўчалар б-н бирга радиаль йўналишли кўчалар ҳам бўлган; уйлар асосан пахсадан қурилган. Кейинги вақтларда шаҳар кенгайди ва замонавий уйлар қад кўтарди. 1948 й.ги зилзиладан кейин А. бутунлай қайта тикланди. Кўп қаватли зилзилабардош турар жой ва жамоат бинолари қурилди. 50—90-й. ларда бунёд этилган иншоотлар орасида Ҳукумат уйи биноси, Туркманистон ФА мажмуаси, Мулла Нафас номидаги Академик драма театри, қ.х. ин-ти, ун-т, тасвирий санъ-ат музейи, «Тинчлик» киноконцерт зали, марказий майдондаги Давлат кутубхонаси биноси, «Ашхобод», «Интурист» ва б. меҳмонхоналар бор. 1941— 45 й.лардаги урушда ҳалок бўлган жангчиларга ёдгорлик ўрнатилган. 1991 й.дан кейин пойтахтда шарқ меъморий услуби б-н уйғунлашган ҳолда кўплаб янги бинолар, жумладан президент саройи ва б. бунёд этилди.

А.дан 39 км нарида, Копетдоғнинг шим.-шарқий ён бағирларида Феруза курорт шаҳарчаси жойлашган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.