Asqad Muxtor

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 736-b. — ziyouz.com

Asqad Muxtor (taxallusi; fam. Muxtorov, 1920.23.12, Farğona—1997.17.4, Toşkent) — Özbekiston xalq yozuvçisi (1980). Örta Osiyo un-tining filol. f-tini tugatgan (1942). Andijon pedagogika in-tida kafedra mudiri (1942— 45). «Yoş leninçi», «Qizil Özbekiston» gaz. larida mas'ul kotib, bölim mudiri (1945—48). Özbekiston Yozuvçilar uyuşmasi boşqaruvi kotibi (1957-69, 1985-88), uyuşma boşqaruvi raisining örinbosari (1965), «Şarq yulduzi» (1960—65), «Guliston» (1969—80) jur. lari, «Özbekiston adabiyoti va san'ati» gaz.si boş muharriri (1981-82).

Dastlabki dostoni — «Bizning avlodlar» (1939) Buxoro mehnatkaşlarining ötmiş hayoti haqida. Adib ijodida özbek xalqining ma'naviy kamolotini körsatiş masalasi muhim örin egallagan. Bu niyatini u özbek işçi sinfi hayotini tasvirlaş orqali amalga oşirişga intiladi. Şu jihatdan «Pölat quyuvçi» (1947) poemasi b-n «Daryolar tutaşgan joyda» (1950), «Opa-singillar» (1954), «Tuğiliş» (1961) asarlari örtasida muştaraklik bor. «Davr mening taqdirimda» (1964), «Çinor» (1969) romanlarida mehnat kişisining yuksak insoniy fazilatlari tasvirlangan. «Çinor» romani mazmun va şakliga köra öziga xos asar bölib, unda özbek xalqi bosib ötgan tarixiy yöl, kişilar ruhiyati ifoda etiladi. Mehnat kişisi obrazi, uning yaratuvçilik faoliyati «Böronlarda bordek halovat» (1976) qissasida yangi qirralari b-n aks etdi. «Amudaryo» (1986) romani Afğonistondagi voqealar haqida hikoya qiladi. Adib qahramonlari fikrlovçi, muşohada yurituvçi, bahslaşuvçi kişilardir. Bu hol uning lirikasi uçun ham xosdir. «99 miniatyura» (1962), «Şe'rlar» (1966), «Sirli nido» (1984) va b. kitoblariga kirgan nazmlari b-n özbek poeziyasining boy imkoniyatlarini namoyiş qildi. Uning poetik ijodi hayotiy mazmunga töla, köproq voqeaband, hajviyotga moyil. Ularda inson hayotining ötkinçiligi va haqiqati haqidagi öylar, inson va tabiat munosabatlariga oid mu-rakkab savdolar aks etgan. «Mardlik çöqqisi» (1948), «Yaxşilikka-yaxşilik» (1949), «Çin yurakdan» (1956), «Dunyo bolalari» (1962), «Ildizlar», «Jar yoqasidagi çaqmoq» (1984), «Kumuş tola» (1988) va b. asarlari bolalarga bağişlangan. «Tong b-n uçraşuv» (1987) pyesalar töplami naşr etilgan. «Uyqu qoçganda» (1997) kitobi hoz. hayot, ma'naviyat, madaniyat va ijod masalalariga bağişlangan.

Sofokl, Şekspir, şuningdek jahon adabiyoti yirik namoyandalarining ayrim asarlarini özbek tiliga tarjima qilgan. Asarlari bir qança xorijiy tillarda bosilgan. Hamza nomidagi Özbekiston Davlat mukofoti laureati (1972). «Döstlik» ordeni b-n mukofotlangan (1995).

Ac: Asarlar, 4 jildli, T., 1980—83; Tong bilan uçraşuv, T., 1987.

Ad.: Soyimov B., Asqad Muxtor prozasi, T., 1969; Karimov H., Asqad Muxtorning insonni tasvirlaş san'ati, T., 1972.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АСҚАД МУХТОР (тахаллуси; фам. Мухторов, 1920.23.12, Фарғона—1997.17.4, Тошкент) — Ўзбекистон халқ ёзувчиси (1980). Ўрта Осиё ун-тининг филол. ф-тини тугатган (1942). Андижон педагогика ин-тида кафедра мудири (1942— 45). «Ёш ленинчи», «Қизил Ўзбекистон» газ. ларида масъул котиб, бўлим мудири (1945—48). Ўзбекистон Ёзувчилар уюшмаси бошқаруви котиби (1957-69, 1985-88), уюшма бошқаруви раисининг ўринбосари (1965), «Шарқ юлдузи» (1960—65), «Гулистон» (1969—80) жур. лари, «Ўзбекистон адабиёти ва санъати» газ.си бош муҳаррири (1981-82).

Дастлабки достони — «Бизнинг авлодлар» (1939) Бухоро меҳнаткашларининг ўтмиш ҳаёти ҳақида. Адиб ижодида ўзбек халқининг маънавий камолотини кўрсатиш масаласи муҳим ўрин эгаллаган. Бу ниятини у ўзбек ишчи синфи ҳаётини тасвирлаш орқали амалга оширишга интилади. Шу жиҳатдан «Пўлат қуювчи» (1947) поэмаси б-н «Дарёлар туташган жойда» (1950), «Опа-сингиллар» (1954), «Туғилиш» (1961) асарлари ўртасида муштараклик бор. «Давр менинг тақдиримда» (1964), «Чинор» (1969) романларида меҳнат кишисининг юксак инсоний фазилатлари тасвирланган. «Чинор» романи мазмун ва шаклига кўра ўзига хос асар бўлиб, унда ўзбек халқи босиб ўтган тарихий йўл, кишилар руҳияти ифода этилади. Меҳнат кишиси образи, унинг яратувчилик фаолияти «Бўронларда бордек ҳаловат» (1976) қиссасида янги қирралари б-н акс этди. «Амударё» (1986) романи Афғонистондаги воқеалар ҳақида ҳикоя қилади. Адиб қаҳрамонлари фикрловчи, мушоҳада юритувчи, баҳслашувчи кишилардир. Бу ҳол унинг лирикаси учун ҳам хосдир. «99 миниатюра» (1962), «Шеърлар» (1966), «Сирли нидо» (1984) ва б. китобларига кирган назмлари б-н ўзбек поэзиясининг бой имкониятларини намойиш қилди. Унинг поэтик ижоди ҳаётий мазмунга тўла, кўпроқ воқеабанд, ҳажвиётга мойил. Уларда инсон ҳаётининг ўткинчилиги ва ҳақиқати ҳақидаги ўйлар, инсон ва табиат муносабатларига оид му-раккаб савдолар акс этган. «Мардлик чўққиси» (1948), «Яхшиликка-яхшилик» (1949), «Чин юракдан» (1956), «Дунё болалари» (1962), «Илдизлар», «Жар ёқасидаги чақмоқ» (1984), «Кумуш тола» (1988) ва б. асарлари болаларга бағишланган. «Тонг б-н учрашув» (1987) пьесалар тўплами нашр этилган. «Уйқу қочганда» (1997) китоби ҳоз. ҳаёт, маънавият, маданият ва ижод масалаларига бағишланган.

Софокл, Шекспир, шунингдек жаҳон адабиёти йирик намояндаларининг айрим асарларини ўзбек тилига таржима қилган. Асарлари бир қанча хорижий тилларда босилган. Ҳамза номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреати (1972). «Дўстлик» ордени б-н мукофотланган (1995).

Ac: Асарлар, 4 жилдли, Т., 1980—83; Тонг билан учрашув, Т., 1987.

Ад.: Сойимов Б., Асқад Мухтор прозаси, Т., 1969; Каримов Ҳ., Асқад Мухторнинг инсонни тасвирлаш санъати, Т., 1972.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.