Asteroidlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 712–713-b. — ziyouz.com
Asteroidlar (yun. aster — yulduz va eidos — köriniş) — kiçik sayyoralar; Quyoş atrofida elliptik orbitalar böylab harakatlanuvçi va köpçiligi Mars va Yupiter orbitalari oraliğida joylaşgan kiçik jismlar. Titsius — Bode qonunita köra, Mars va Yupiter orbitalari oraliğida Quyoşdan 2,8 a.b. uzoqlikda qandaydir sayyoralar bulişi kerakligi haqidagi faraz 18-a. oxirlarida aytilgan edi. Birinçi asteroid sayyorani yulduzlar jadvalini tuziş b-n şuğullanayotgan italiyalik astronom J. Piatssi tasodifan 1801 y. 1 yanvar kuni topdi. Unga Serera deb nom berildi. K. Gauss bu sayyorani uç marta kuzatgandan keyin uning orbitasini hisoblaş usulini işlab çiqdi. Hisoblaşlarga köra, Serera Quyoşdan örta hisobda 2,8 a.b. (1 a.b. q 149,6 mln. km) uzoqda turib, uning atrofida aylanar ekan. Ammo 1802 y. 28 martda nemis astronomi G. Olbers topgan yangi sayyoraning ham Quyoşdan örtaça uzoqligi 2,8 a.b.ga tengligi astronomlarni hayratda qoldirdi. Ikkinçi kiçik sayyoraga Pallada deb nom berildi. Keyingi ikkita A.— Yunona va Vesta 1804—07 y.larda topildi. 1847 y.dan boşlab har yili bir neçtadan A.lar topilib turdi. 1891 y.da M. Volf A.ni oçiş uçun fotografik usulni qöllagaç, kiçik sayyoralarni kuzatiş işlari ança jadallaşdi. Bundan keyingi yillari hatto 300—400 talab, mas, 1931 y.da 400 taça noma'lum kiçik sayyora röyxatga olingan. Hozir ham har yili 100 taça yangi sayyoralar kaşf etilmoqda. Yangi oçilgan A.ga dastlab vaqtinçalik belgi (topilgan yili, oyi va tartibini bildiruvçi ikki xarf), keyinçalik, yetarli darajada örganilgandan söng yangi raqami va nom beriladi. A.ni kuzatiş asosan fotografik usulda olib boriladi. Soat mexanizmi b-n jihozlangan teleskop yordamida osmonning biror qismi fotosurati olinsa, unda yulduzlar yumaloq şaklda, ularga nisbatan harakatda bölgan A. yoki kometa esa biror çiziq şaklida çiqadi. A.larning köpçiligi juda xira, şu sababli, ularning birortasini ham teleskopsiz körib bölmaydi. Şu vaqtga qadar barça A.ning 4—5 foizdan kamroği topilgan. Ularning köpçiligi Yerga eng yaqin kelganda 12— 14 yulduz kattaligida böladi. A.ning körinma harakati, asosan, katta sayyoralar harakatiga uxşaş; ğarbdan şarqqa yurib, osmon sferasida sirtmoqsimon çiziq çizadi. 1997 y.gaça 6200 dan ortik, A. orbitasining elementlari hisoblangan. Orbita elementlarining özaro boğlanişi va A. soni böyiça taqsimlanişini tekşirib, A. halqasi topildi. Hozirgaça topilgan A.ning 97% Quyoşdan örta hisobda 2,2—3,6 a.b. uzoqlikda joylaşgan. A.ning Quyoş atrofida aylaniş davri 3—7 yil. Orbitasining katta yarim öqi böyiça Quyoşga eng yaqin A. Ikardir (№ 1566, a-1,08 a.b., T-409 kun). Eng uzoği 1992 y.da kaşf qilingan 1992 AD sayyora bölib, uning perigeliysi 8,6 a.b., afeliysi 33,5 a.b. Quyoş atrofini 90 yilda aylanib çiqadi. Tekşirişlar A.ning Mars va Yupiter orbitalari oraligida konsentrik halqalar şaklida quyuqlaşib joylaşganini körsatdi. A. ziçligi Yer ziçligi b-n bir xil deb olinsa, A.ning umumiy massasi Yer massasiga teng böladi. Eng katta asteroida — Sereraning massasi Yer massasiga barobar. Kiçik sayyoralarning paydo böliş masalasi astronomiyaning töla hal qilinmagan sohalaridan biridir. Ba'zi farazlarga köra, A. bitta yoki bir neçta sayyoraning parçalanişi yoki sayyoralar töqnaşganda maydalanişidan hosil bölgan. Boşqa farazga köra, mayda jismlar (meteorlar)dan yirik A. hozir ham paydo bölib turadi.
Özbekiston FA Astronomiya in-tida A.ni kuzatiş işlari 1900 y.dan boşlab olib borilmoqda. 2-jahon uruşi davrida Kitob xalqaro kenglik st-yasida işlagan G. N. Neuymin özi oçgan yuzdan ortiq kiçik sayyoraning bi-riga «Özbekistoniya» deb nom berdi. 1930 y. taklif qilingan «Xira yulduzlar jadvali» muammosi munosaba-ti b-n tuzilgan xalqaro dasturga mu-vofiq Astronomiya in-tida maxsus tanlangan 20 ta eng ravşan A. harakatlari 1980 y.ga qadar tekşirilib, osmonda inersial koordinatalar sis-temasini tuziş muammosiga salmoqli hissa qöşildi. Bu 20-a. da astrometriya va osmon mexanikasi sohalarida olingan ğoyat muhim ilmiy natija hisoblanadi.
Bundan taşqari özbek astronomlari keyingi 30—40 yil davomida A.ga oid barça xalqaro dasturlarda faol qatnaşib kelmoqdalar.
Mars va Yupiter oraligida hozir Beruniy, Uluğbek va b. nomlar b-n ataluvçi A. parvoz qilib yuribdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АСТЕРОИДЛАР (юн. aster — юлдуз ва eidos — кўриниш) — кичик сайёралар; Қуёш атрофида эллиптик орбиталар бўйлаб ҳаракатланувчи ва кўпчилиги Марс ва Юпитер орбиталари оралиғида жойлашган кичик жисмлар. Тициус — Боде қонунита кўра, Марс ва Юпитер орбиталари оралиғида Қуёшдан 2,8 а.б. узоқликда қандайдир сайёралар булиши кераклиги ҳақидаги фараз 18-а. охирларида айтилган эди. Биринчи астероид сайёрани юлдузлар жадвалини тузиш б-н шуғулланаётган италиялик астроном Ж. Пиацци тасодифан 1801 й. 1 январь куни топди. Унга Церера деб ном берилди. К. Гаусс бу сайёрани уч марта кузатгандан кейин унинг орбитасини ҳисоблаш усулини ишлаб чиқди. Ҳисоблашларга кўра, Церера Қуёшдан ўрта ҳисобда 2,8 а.б. (1 а.б. қ 149,6 млн. км) узоқда туриб, унинг атрофида айланар экан. Аммо 1802 й. 28 мартда немис астрономи Г. Ольберс топган янги сайёранинг ҳам Қуёшдан ўртача узоқлиги 2,8 а.б.га тенглиги астрономларни ҳайратда қолдирди. Иккинчи кичик сайёрага Паллада деб ном берилди. Кейинги иккита А.— Юнона ва Веста 1804—07 й.ларда топилди. 1847 й.дан бошлаб ҳар йили бир нечтадан А.лар топилиб турди. 1891 й.да М. Вольф А.ни очиш учун фотографик усулни қўллагач, кичик сайёраларни кузатиш ишлари анча жадаллашди. Бундан кейинги йиллари ҳатто 300—400 талаб, мас, 1931 й.да 400 тача номаълум кичик сайёра рўйхатга олинган. Ҳозир ҳам ҳар йили 100 тача янги сайёралар кашф этилмоқда. Янги очилган А.га дастлаб вақтинчалик белги (топилган йили, ойи ва тартибини билдирувчи икки харф), кейинчалик, етарли даражада ўрганилгандан сўнг янги рақами ва ном берилади. А.ни кузатиш асосан фотографик усулда олиб борилади. Соат механизми б-н жиҳозланган телескоп ёрдамида осмоннинг бирор қисми фотосурати олинса, унда юлдузлар юмалоқ шаклда, уларга нисбатан ҳаракатда бўлган А. ёки комета эса бирор чизиқ шаклида чиқади. А.ларнинг кўпчилиги жуда хира, шу сабабли, уларнинг бирортасини ҳам телескопсиз кўриб бўлмайди. Шу вақтга қадар барча А.нинг 4—5 фоиздан камроғи топилган. Уларнинг кўпчилиги Ерга энг яқин келганда 12— 14 юлдуз катталигида бўлади. А.нинг кўринма ҳаракати, асосан, катта сайёралар ҳаракатига ухшаш; ғарбдан шарққа юриб, осмон сферасида сиртмоқсимон чизиқ чизади. 1997 й.гача 6200 дан ортик, А. орбитасининг элементлари ҳисобланган. Орбита элементларининг ўзаро боғланиши ва А. сони бўйича тақсимланишини текшириб, А. ҳалқаси топилди. Ҳозиргача топилган А.нинг 97% Қуёшдан ўрта ҳисобда 2,2—3,6 а.б. узоқликда жойлашган. А.нинг Қуёш атрофида айланиш даври 3—7 йил. Орбитасининг катта ярим ўқи бўйича Қуёшга энг яқин А. Икардир (№ 1566, а-1,08 а.б., Т-409 кун). Энг узоғи 1992 й.да кашф қилинган 1992 АД сайёра бўлиб, унинг перигелийси 8,6 а.б., афелийси 33,5 а.б. Қуёш атрофини 90 йилда айланиб чиқади. Текширишлар А.нинг Марс ва Юпитер орбиталари оралигида концентрик ҳалқалар шаклида қуюқлашиб жойлашганини кўрсатди. А. зичлиги Ер зичлиги б-н бир хил деб олинса, А.нинг умумий массаси Ер массасига тенг бўлади. Энг катта астероида — Цереранинг массаси Ер массасига баробар. Кичик сайёраларнинг пайдо бўлиш масаласи астрономиянинг тўла ҳал қилинмаган соҳаларидан биридир. Баъзи фаразларга кўра, А. битта ёки бир нечта сайёранинг парчаланиши ёки сайёралар тўқнашганда майдаланишидан ҳосил бўлган. Бошқа фаразга кўра, майда жисмлар (метеорлар)дан йирик А. ҳозир ҳам пайдо бўлиб туради.
Ўзбекистон ФА Астрономия ин-тида А.ни кузатиш ишлари 1900 й.дан бошлаб олиб борилмоқда. 2-жаҳон уруши даврида Китоб халқаро кенглик ст-ясида ишлаган Г. Н. Неуймин ўзи очган юздан ортиқ кичик сайёранинг би-рига «Ўзбекистония» деб ном берди. 1930 й. таклиф қилинган «Хира юлдузлар жадвали» муаммоси муносаба-ти б-н тузилган халқаро дастурга му-вофиқ Астрономия ин-тида махсус танланган 20 та энг равшан А. ҳаракатлари 1980 й.га қадар текширилиб, осмонда инерциал координаталар сис-темасини тузиш муаммосига салмоқли ҳисса қўшилди. Бу 20-а. да астрометрия ва осмон механикаси соҳаларида олинган ғоят муҳим илмий натижа ҳисобланади.
Бундан ташқари ўзбек астрономлари кейинги 30—40 йил давомида А.га оид барча халқаро дастурларда фаол қатнашиб келмоқдалар.
Марс ва Юпитер оралигида ҳозир Беруний, Улуғбек ва б. номлар б-н аталувчи А. парвоз қилиб юрибди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.