Asteroidlar

Asteroidlar (yunonça «aster» — yulduz va «eidos» — köriniş), kiçik sayyoralar — Quyoşni ellips şaklidagi yöllar böylab aylanib çiqadigan, sayyoralardan ança kiçik, odatda notekis şaklli va atmosferasiz osmon jismlari. Ularning aksariyati Mars va Yupiter orbitalari oraliğidagi asteroidlar kamarida joylaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, nom teleskopda asteroidlar sayyoralar kabi disk emas, yulduzlarga öxşab nuqta bölib körinişi tufayli berilgan; uni ingliz astronomi Uilyam Gerşel muomalaga kiritgan. Diametri taxminan 30 metrdan kiçik jismlar asteroid emas, meteoroid deb ataladi.1

ÖzME'ga köra, XVIII asr oxirida Titsius — Bode qoidasiga tayanib, Mars va Yupiter orasida Quyoşdan taxminan 2,8 astronomik birlik uzoqlikda noma'lum sayyora bölişi kerak, degan taxmin ilgari surilgan. Birinçi asteroidni italyan astronomi Juzeppe Piatssi 1801-yil 1-yanvarda yulduzlar jadvali ustida işlayotib tasodifan topgan va unga Tserera deb nom bergan. Karl Gauss uç marta kuzatiş natijasida jismning orbitasini hisoblaş usulini işlab çiqqan. 1802-yilda Genrix Olbers öşa masofada yana bir jismni — Palladani kaşf etgan. 1804–1807-yillarda Yunona va Vesta topilgan, 1847-yildan esa har yili yangi asteroidlar aniqlana boşlagan. 1891-yilda Maks Volf fotografik usulni qöllagaç, kaşfiyotlar soni keskin oşgan.

Rusça Vikipediyaga köra, Kiçik sayyoralar markazi ma'lumotlariga köra 2017-yil sentyabrida 739 mingdan ortiq obyekt qayd etilgan bölib, ulardan qariyb 497 mingining orbitasi aniq hisoblanib, raqam berilgan. Quyoş tizimida diametri bir kilometrdan katta asteroidlar soni 1,1 milliondan 1,9 milliongaça baholanadi.

Asteroidlarning köpçiligi juda xira, şu sababli ularni faqat teleskop orqali körib böladi. ÖzME'ga köra, ularni kuzatişda soat mexanizmi bilan yulduzlar ortidan buriladigan teleskopda fotosurat olinadi: yulduzlar nuqta, ularga nisbatan harakatlanayotgan asteroid esa qisqa çiziq bölib tuşadi. Yangi topilgan jismga avval topilgan yili va tartibini bildiruvçi vaqtinçalik belgi beriladi, orbitasi yetarli aniqlikda örganilgaç esa doimiy raqam va nom qöyiladi.

ÖzME'ga köra, ma'lum asteroidlarning 97 foizi Quyoşdan örtaça 2,2–3,6 astronomik birlik uzoqlikda aylanadi, ularning Quyoş atrofini bir marta aylaniş davri 3–7 yil. Biroq orbitasi Yerga yaqinlaşadigan, hatto Yer orbitasi içida joylaşgan asteroidlar ham bor; Ikar (1566) şular jumlasidan.

Rusça Vikipediyaga köra, asosiy kamardagi barça asteroidlarning umumiy massasi Oy massasining taxminan tört foiziga teng. Uning qariyb uçdan bir qismi eng yirik jism — Tsereraga töğri keladi; Tserera 2006-yilda Xalqaro astronomiya ittifoqi qarori bilan mitti sayyora maqomini olgan. Diametri 500 kilometr atrofidagi Pallada va Vesta keyingi örinlarda turadi, Vesta esa kamardagi oddiy köz bilan körinadigan yagona jism. Ayrim asteroidlarda suv muzi va murakkab uglevodorodlar aniqlangan; bu Yerdagi suvning kelib çiqişini tuşuntirişda muhim ahamiyatga ega.

Asteroidlarning paydo bölişi haqida turli qaraşlar bor. ÖzME bir yoki bir neça sayyoraning parçalanişi va mayda jismlarning birikişi haqidagi farazlarni keltiradi. Hozirgi qaraşlarga köra, asteroidlar sayyoralar şakllanişidan qolgan, Yupiterning tortişiş ta'siri tufayli yirik sayyoraga birlaşa olmagan moddadir.

Rusça Vikipediyaga köra, 2016-yilda uçirilgan AQŞning OSIRIS-REx stansiyasi Bennu asteroididan tuproq namunalari olib, ularni 2023-yil sentyabrida Yerga yetkazgan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda asteroidlarni kuzatiş XX asr boşlaridan olib borilgan. Ikkinçi jahon uruşi yillarida Kitob xalqaro kenglik stansiyasida işlagan astronom G. N. Neuymin özi kaşf etgan kiçik sayyoralardan biriga «Özbekistoniya» deb nom bergan. Toşkentdagi astronomiya institutida tanlangan 20 ta eng yorqin asteroidning harakati uzoq yillar kuzatilib, osmonda inersial koordinatalar tizimini yaratişga hissa qöşilgan. Mars va Yupiter orasida Beruniy va Uluğbek nomi bilan ataluvçi asteroidlar ham aylanmoqda. Asteroidlarni Astronomiyaning osmon mexanikasi va astrometriya bölimlari örganadi.