Astrobiologiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 715–716-b. — ziyouz.com
Astrobiologiya (astro... va biologiya) — koinotda hayotning barça körinişdagi (mikroorganizmlar darajasidan yuqori sivilizatsiyagaça) turlarini örganadigan fan. A. astronomiya, biologiya va biokimyoning yutuqlariga tayanadi va ayrim masalalarni yeçişda kosmik biol., kosmik tibbiyot b-n boğlanib ketadi. Kosmik jism sifatida Yerda, uning dastlabki atmosferasi şaroitida hayotning paydo bölişi va rivojlanişi masalasi A.ning asosiy muammosi hisoblanadi.
Bugungi ilmiy ma'lumotlarga köra, Merkuriy, Venera va Oyda hayot bölişi mumkin emas. Biroq atmosferasi juda siyrak bölgan Marsda hayot bölişi mumkin. Buni tekşiriş maqsadida Marsga qöndirilgan kosmik apparatlar «Viking-1» va «Viking-2» (1976) (AQŞ) yordamida avtomatik tarzda uçtadan tajribalar ötkazildi. Mars havosi va jinsi maxsus olib borilgan oziqaga solindi. Avvaliga organik hayot borligini körsatgan tajriba keyin teskari natija berdi. Tajribalar uglevodorodga asoslangan hayotni qidirişga qaratilgan edi. Holbuki hayot boşqa birikmalarga asoslangan bölişi mumkin. Bu masala Marsga odam tuşirilgan va tajribalar ötkazilgandan keyingina uzil-kesil hal böladi.
Boşqa yulduzlar atrofida hayotni izlaş alohida muammo hisoblanadi. Ulargaça bölgan masofa uzoq bölgani uçun ularni hozirgaça avtomatik apparatlar yordamida tekşirib bölmadi. Agar ular atrofida yuqori sivilizatsiya bosqiçiga erişgan hayot (aqliy faol mavjudotlar) bölsa, ular b-n radioaloqa örnatiş mumkin bölardi. Bu maqsadda 1960 y.da hayot bölişi mumkin bölgan yaqin yulduzlar tomon radiosignallar yuborildi. Bu signallar biz Yerliklar töğrisidagi ma'lumotlarni «olib ketdi». 1974 y.da şarsimon yulduzlar tödasi M13 tomon radiomaktub yuborildi. Javob 48 ming yildan keyin kelişi mumkin (q. Yerdan taşqaridagi sivilizatsiyalar). A.ning sayyoralar yuzida ösimliklarni axtaradigan bölimi astrobotanika deb ataladi. Har xil şaroitlarda (şuningdek, boşqa sayyoralar yuzasidagi şaroitga yaqin) ösimliklarning rivojlanişini örganadi.
Ad.: Sattorov I., Avtomatik stansiyalar sayyoralarni tekşiradi, T., 1981.
Isroil Sattorov.
Q.: Yerdan taşqaridagi sivilizatsiyalar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АСТРОБИОЛОГИЯ (астро... ва биология) — коинотда ҳаётнинг барча кўринишдаги (микроорганизмлар даражасидан юқори цивилизациягача) турларини ўрганадиган фан. А. астрономия, биология ва биокимёнинг ютуқларига таянади ва айрим масалаларни ечишда космик биол., космик тиббиёт б-н боғланиб кетади. Космик жисм сифатида Ерда, унинг дастлабки атмосфераси шароитида ҳаётнинг пайдо бўлиши ва ривожланиши масаласи А.нинг асосий муаммоси ҳисобланади.
Бугунги илмий маълумотларга кўра, Меркурий, Венера ва Ойда ҳаёт бўлиши мумкин эмас. Бироқ атмосфераси жуда сийрак бўлган Марсда ҳаёт бўлиши мумкин. Буни текшириш мақсадида Марсга қўндирилган космик аппаратлар «Викинг-1» ва «Викинг-2» (1976) (АҚШ) ёрдамида автоматик тарзда учтадан тажрибалар ўтказилди. Марс ҳавоси ва жинси махсус олиб борилган озиқага солинди. Аввалига органик ҳаёт борлигини кўрсатган тажриба кейин тескари натижа берди. Тажрибалар углеводородга асосланган ҳаётни қидиришга қаратилган эди. Ҳолбуки ҳаёт бошқа бирикмаларга асосланган бўлиши мумкин. Бу масала Марсга одам туширилган ва тажрибалар ўтказилгандан кейингина узил-кесил ҳал бўлади.
Бошқа юлдузлар атрофида ҳаётни излаш алоҳида муаммо ҳисобланади. Уларгача бўлган масофа узоқ бўлгани учун уларни ҳозиргача автоматик аппаратлар ёрдамида текшириб бўлмади. Агар улар атрофида юқори цивилизация босқичига эришган ҳаёт (ақлий фаол мавжудотлар) бўлса, улар б-н радиоалоқа ўрнатиш мумкин бўларди. Бу мақсадда 1960 й.да ҳаёт бўлиши мумкин бўлган яқин юлдузлар томон радиосигналлар юборилди. Бу сигналлар биз Ерликлар тўғрисидаги маълумотларни «олиб кетди». 1974 й.да шарсимон юлдузлар тўдаси М13 томон радиомактуб юборилди. Жавоб 48 минг йилдан кейин келиши мумкин (қ. Ердан ташқаридаги цивилизациялар). А.нинг сайёралар юзида ўсимликларни ахтарадиган бўлими астроботаника деб аталади. Ҳар хил шароитларда (шунингдек, бошқа сайёралар юзасидаги шароитга яқин) ўсимликларнинг ривожланишини ўрганади.
Ад.: Сатторов И., Автоматик станциялар сайёраларни текширади, Т., 1981.
Исроил Сатторов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.