Astrospektroskopiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 728–729-b. — ziyouz.com
Astrospektroskopiya R O S K O P I Ya (ostro... va spektr..., yun. skopeo — qarayman) — osmon yoritqiçlari nurini spektrga yoyib tahlil qiladigan, unga asoslanib ularning fizik holati, kimyoviy tarkibi, harakati, şuningdek yulduzlararo muhitdagi moddaning xususiyatlarini tekşiradigan astrofizik usul. Osmon yoritqiçlari spektri teleskopga örnatilgan tirqişli yoki tirqişsiz spektrograf vositasida olinadi. Tirqişli spektrografda bir vaqtning özida bitta yulduz spektrini oliş mumkin. Obyektivi oldiga prizma örnatilgan astrograf birdaniga bir neça ön va yuz yulduz spektrini olişga imkon beradi. A. asosiy masalalari osmon yoritqiçi spektrini suratga tuşiriş yoki lentaga yozib oliş va unda energiyaning taqsimlanişini, spektral çiziqlar tölqin uzunliklarini ölçaş va bu çiziqlar qanday kimyoviy element atomlariga tegişli ekanini aniqlaşdan iborat. Buning uçun osmon yoritqiçi spektri ustiga va tagiga etalon spektral çiziqlari bor lab. manbaining spektri ham tuşiriladi. Yoritqiçning spektral çiziqlari manba çiziqlariga taqqoslanadi va ularga nisbatan tölqin uzunliklari ölçanadi. Şunday yöl b-n yoritqiç atmosferasida qanday kimyoviy elementlar borligi aniqlanadi. Kuzatilgan çiziqlarning etalon çiziqlarga nisbatan siljişiga köra yoritqiçning nur yönalişidagi (nuriy) tezligi topiladi. Mas, Galakti-kalar spektrida çiziqlarning qizilga siljişi (Dopler effekti).
Aniq fizik ma'lumotlar yoritqiç spektrini fotometriyalaş yöli b-n olinadi. Spektrda energiyaning taqsimlanişi yoritqiçning t-rasini ulçaşga, spektral çiziqlarni fotometriyalaş yoritqiç atmosferasining mikdoriy, kimyoviy tarkibini, t-rasini, ziçligini aniqlaşga imkon beradi. Yulduzlarning kimyoviy tarkibi umuman olganda bir xil bölib, asosan, vodorod va geliydan iborat, ularning spektri tarkibiga va çiziqlarining intensivligiga köra bir-biridan farq qiladi. Spektral çiziqlarning intensivligiga köra yulduzlar spektral sinflarga ajratilgan. Bunday ajraliş asosida t-ralarning har xilligi yotadi. Yulduzlarning spektral sinfi b-n ularning yorqinligi (töla energiyalari) orasida boğlaniş mavjud. U spektr-yorqinlik yoki Gerşprung-Ressel diagrammam deyiladi. Osmon yoritqiçlaridagi barça kimyoviy elementlar Yerda ham bor. Ba'zi elementlar (mas, geliy) avval Quyoş, yulduz va tumanliklarda, keyinçalik esa Yerda topilgan. Spektral tahlil osmon yoritqiçlarini öz öqi atrofida, qöşaloqligi körinmaydigan ziç juft yulduzlarning umumiy massa markazi atrofida aylanişini (spektral qöşaloq yulduzlar) ölçaşga va örganişga, yoritqiçlarning magnit maidonini ölçaşga (q. Zeyeman effekti) imkon beradi.
Isroil Sattorov.
Q.: Zeyeman effekti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АС Т Р О С П Е К Т Р О С К О П И Я (остро... ва спектр..., юн. skopeo — қарайман) — осмон ёритқичлари нурини спектрга ёйиб таҳлил қиладиган, унга асосланиб уларнинг физик ҳолати, кимёвий таркиби, ҳаракати, шунингдек юлдузлараро муҳитдаги модданинг хусусиятларини текширадиган астрофизик усул. Осмон ёритқичлари спектри телескопга ўрнатилган тирқишли ёки тирқишсиз спектрограф воситасида олинади. Тирқишли спектрографда бир вақтнинг ўзида битта юлдуз спектрини олиш мумкин. Объективи олдига призма ўрнатилган астрограф бирданига бир неча ўн ва юз юлдуз спектрини олишга имкон беради. А. асосий масалалари осмон ёритқичи спектрини суратга тушириш ёки лентага ёзиб олиш ва унда энергиянинг тақсимланишини, спектрал чизиқлар тўлқин узунликларини ўлчаш ва бу чизиқлар қандай кимёвий элемент атомларига тегишли эканини аниқлашдан иборат. Бунинг учун осмон ёритқичи спектри устига ва тагига эталон спектрал чизиқлари бор лаб. манбаининг спектри ҳам туширилади. Ёритқичнинг спектрал чизиқлари манба чизиқларига таққосланади ва уларга нисбатан тўлқин узунликлари ўлчанади. Шундай йўл б-н ёритқич атмосферасида қандай кимёвий элементлар борлиги аниқланади. Кузатилган чизиқларнинг эталон чизиқларга нисбатан силжишига кўра ёритқичнинг нур йўналишидаги (нурий) тезлиги топилади. Мас, Галакти-калар спектрида чизиқларнинг қизилга силжиши (Доплер эффекти).
Аниқ физик маълумотлар ёритқич спектрини фотометриялаш йўли б-н олинади. Спектрда энергиянинг тақсимланиши ёритқичнинг т-расини улчашга, спектрал чизиқларни фотометриялаш ёритқич атмосферасининг микдорий, кимёвий таркибини, т-расини, зичлигини аниқлашга имкон беради. Юлдузларнинг кимёвий таркиби умуман олганда бир хил бўлиб, асосан, водород ва гелийдан иборат, уларнинг спектри таркибига ва чизиқларининг интенсивлигига кўра бир-биридан фарқ қилади. Спектрал чизиқларнинг интенсивлигига кўра юлдузлар спектрал синфларга ажратилган. Бундай ажралиш асосида т-раларнинг ҳар хиллиги ётади. Юлдузларнинг спектрал синфи б-н уларнинг ёрқинлиги (тўла энергиялари) орасида боғланиш мавжуд. У спектр-ёрқинлик ёки Гершпрунг-Рессел диаграммам дейилади. Осмон ёритқичларидаги барча кимёвий элементлар Ерда ҳам бор. Баъзи элементлар (мас, гелий) аввал Қуёш, юлдуз ва туманликларда, кейинчалик эса Ерда топилган. Спектрал таҳлил осмон ёритқичларини ўз ўқи атрофида, қўшалоқлиги кўринмайдиган зич жуфт юлдузларнинг умумий масса маркази атрофида айланишини (спектрал қўшалоқ юлдузлар) ўлчашга ва ўрганишга, ёритқичларнинг магнит маидонини ўлчашга (қ. Зееман эффекти) имкон беради.
Исроил Сатторов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.