Ateizm

Ateizm (yun. a — inkor qöşimçasi, theos — xudo; xudoni, dinni inkor etiş)—dinni, diniy ta'limotni, xudoni, umuman ilohiy kuçlarga e'tiqod qilişni inkor etiş. Diniy va ateistik dunyoqaraşlar bir-biriga zid bölib, buning zaminida idealistik va materialistok falsafiy yönalişlar örtasidagi kuraş yotadi. A. qadimda ilk ateistik tasavvurlar paydo bölgan davrdan hoz. kungaça bir neça bosqiçni bosib ötdi. Qad. Misr, Bobil, Hindiston va Xitoyda mil. av. 3-ming yillikdan boşlab diniy aqidalarni tanqid qilgan asarlar paydo bulgan. Antik dunyo, ya'ni Yunoniston va Rim ateistlari tabiat hodisalarini materialis-tik asosda talqin qilişga, dinlarning vujudga keliş sabablarini oçişga urindilar. Örta asrlarda dinning mavqei kuçli bulgan şaroitda A. deyarli rivojlanmadi. Yevropada örta asr mutaassibligi ustidan ğalaba qozonilgaç, Spinoza, fransuz materialistlari, Feyerbax kabi ateistlar öz faoliyatlarini Tavrotning tanqidi va dunyoviy ma'rifatçilikni yoyişga qaratdilar. Umuman Marksgaça A. asosan dinni tanqid qiliş b-n çeklangan holda uning jamiyatda saqlanib qolişi va muayyan maqsadlarga xizmat qilişini e'tirof etiş b-n xarakterlanadi. Marksistik A. bundan tubdan farq qiladi, zero u öz oldiga yerdagi hayotni inqilobiy yöl b-n özgartirib, dindan xoli bölgan jamiyat barpo etişni maqsad qilib qöygandi. Marksçi-leninçilar «kommunistik jamiyat qurilişi jarayonida diniy hamda ötmişning boşqa sarqitlaridan ozod bölgan, ilmiy ateistik dunyoqaraş b-n qurollangan yangi inson şakllanajagi» haqida da'vo qildilar. Marksistik ateizm Özbekistonda ham özining salbiy rolini öynadi. 30-y.larda respublikada «Xudosizlar» nomi b-n özbek tilida jurnal naşr etildi. Arab alifbosi bekor qilingaç, minglab kitoblar yoqib yoki kömib taşlandi, yuzlab masjid va madrasalar omborxonalarga aylantirildi yoki taşlandiq holga keltirildi, arab tili va islom tarixining bilimdonlari quvğin ostiga olindi. Toşkent şahrida butunittifoq Ilmiy ateizm in-tining respublikalararo filiali oçilgani (1981 y.) va, ayniqsa, Özbekiston KP MKning 16- (1984 y.) plenumi çaqirilganidan keyingi paytni Özbekistonda A.ning quturgan yillari deb ataş mumkin. Zero şu yillari mamlakatda dinga uzil-kesil barham berişga qaratilgan tadbirlar ötkazildi. Jumladan, liniy bayramlar va marosimlar ta'qiklanadi; hatto sevimli xalq bayrami Navrözga ham «diniy» tamğa urilib, uni yöqqa çiqarişga harakat qilindi. SSSR qulagaç, «ilmiy ateizm» umuman fan sifatida yöq böldi. Ilmiy-texnik jihatdan rivojlangan mamlakatlarda muayyan falsafaga (mas, neopozitivizm, ekzistensializm va h.k.) asoslangan ateistik qaraşlar hozir ham sezilarli örin egallaydi. Ayniqsa 20- a. 2-yarmida Bertran Rassel va Jan-Pol Sartrlarning asarlari bu borada katta rol öynadi. AQŞ va Ğarbiy Yevropa mamlakatlari aholisining 8—10% ateist hisoblanadi. Yer yuzida turli dinlar va mayda diniy firqalar misli körilmagan darajada köpayib ketgan bugungi real voqelikda A.ning öziga ham e'tiqod sifatida qaraş urf bölayapti. Köpgina xalqaro hujjatlarda, xususan, Inson huquqlari deklaratsiyasida: «Har bir inson fikr, vijdon, din va e'tiqod erkinligi huquqiga egadir», deb yozilgan. Zamonaviy demokratik jamiyatlarda, şu jumladan, Özbekistonda fuqarolar uçun haqiqiy vijdon erkinligi huquqi, ya'ni har qanday dinni erkin tanlab oliş yoki heç qanday dinga e'tiqod qilmaslik Konstitutsiya b-n kafolatlangan.

Ahadjon Hasanov.