Ateizm

Ateizm (yunonça «a» — inkor qöşimçasi va «theos» — xudo) — xudo yoki har qanday ilohiy kuç mavjudligiga e'tiqodni rad etiş, xudolar yöq degan işonç. Rusça Vikipediyaga köra, keng ma'noda ateizm — xudolarning mavjudligiga işonçning oddiygina yöqligi. Uning qarama-qarşisi — teizm, ya'ni bir yoki bir neça xudoning mavjudligiga işoniş. ÖzME ateizmni dinni, diniy ta'limotni va umuman ilohiy kuçlarga e'tiqodni inkor etiş deb ta'riflaydi.12

Rusça Vikipediyaga köra, ateizm köpinça nafaqat xudolarni, balki umuman ğayritabiiy narsalarni — ruhlar, nomoddiy kuçlar, oxirat hayotini ham inkor etiş sifatida tuşuniladi. Ateistlar tabiiy dunyo özi-özini izohlay oladi, barça dinlar esa inson tomonidan yaratilgan, degan fikrga tayanadi. Ularning köpçiligi gumanizm va naturalizm kabi dunyoviy falsafalarga moyil; ammo barça ateistlar uçun umumiy yagona mafkura yoki xulq andozasi yöq.

Inglizça Vikipediyaga köra, ateizmni qanday ta'riflaş va tasniflaş haqida mualliflar orasida yakdil fikr yöq. Faylasuflar Entoni Flyu va Maykl Martin «pozitiv» (qat'iy) ateizmni — xudolar yöq, deb oçiq ta'kidlaşni — «negativ» (yumşoq) ateizmdan farqlaydi; ikkinçisiga teist bölmagan boşqa barça qaraşlar kiradi. Yana bir tasnif oşkora ateizmni (e'tiqodni ongli ravişda rad etiş) yaşirin ateizmdan (xudo tuşunçasi bilan hali taniş bölmaganlik) ajratadi. Ateizm ba'zan agnostitsizm bilan mos keladigan, ba'zan esa unga qarşi qöyiladigan qaraş sifatida körib çiqiladi.

Rusça Vikipediyaga köra, qadimgi yunon tilida «atheos» sifati dastlab «xudolarni inkor etuvçi» ma'nosini anglatgan va miloddan avvalgi V asrda ongli xudosizlikni bildira boşlagan. Sitseron bu sözni lotin tiliga ögirgan. Ilk xristianlar va butparastlar bu atamani bir-birini kamsitiş uçun işlatgan: Inglizça Vikipediyaga köra, qadimgi rimliklar butparast xudolarga sajda qilmagan xristianlarni ateistlikda ayblagan. Rusça Vikipediyaga köra, «ateist» sözi 1577-yilda amaliy xudosizlikni ifodalaş uçun qöllana boşlagan. Dastlab haqoratomuz laqab bölgan bu atama vaqt ötişi bilan muayyan falsafiy pozitsiyani bildiradigan bölgan va ateistlarning özlari ham undan foydalana boşlagan.

ÖzME'ga köra, diniy aqidalarni tanqid qilgan asarlar Qadimgi Misr, Bobil, Hindiston va Xitoyda miloddan avvalgi III ming yillikdan boşlab paydo bölgan. Antik Yunoniston va Rim mutafakkirlari tabiat hodisalarini moddiy sabablar bilan izohlaşga va dinlarning paydo böliş sabablarini aniqlaşga intilgan. Örta asrlarda dinning mavqei kuçli bölgan şaroitda ateistik qaraşlar deyarli rivojlanmagan. Yangi davrda Spinoza, fransuz materialistlari va Feyerbax diniy matnlarni tanqid qilib, dunyoviy ma'rifatni tarğib qilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, XVIII asrgaça Ğarbda xudoning mavjudligi şu qadar umumiy qabul qilingan ediki, haqiqiy ateizm bölişi mumkinligining özi şubha ostiga olingan; 1772-yilda baron Golbax «barça bolalar ateist bölib tuğiladi» degan fikrni aytgan. XX asrda Bertran Rassel va Jan-Pol Sartr asarlari ateistik qaraşlar tarqalişiga katta ta'sir körsatgan.

ÖzME'ga köra, marksizm ateizmni dinni tanqid qiliş bilan çeklamay, dindan xoli jamiyat qurişni davlat siyosatining maqsadi qilib qöygan. Sovet hokimiyati yillarida bu siyosat Özbekistonda ham oğir oqibatlarga olib kelgan. 1930-yillarda özbek tilida «Xudosizlar» jurnali çiqarilgan; arab yozuvi bekor qilingaç, minglab kitoblar yoqib yuborilgan yoki kömib taşlangan, yuzlab masjid va madrasalar omborga aylantirilgan yoki qarovsiz qoldirilgan, arab tili va islom tarixi bilimdonlari ta'qib qilingan. ÖzME 1980-yillar boşini — Toşkentda Ilmiy ateizm institutining respublikalararo filiali oçilgan (1981) va Özbekiston Kompartiyasi Markaziy Qömitasining 1984-yilgi plenumidan keyingi davrni — ayniqsa keskin davr deb baholaydi: diniy bayramlar va marosimlar taqiqlangan, hatto Navröz bayramiga ham diniy tamğa bosilgan. SSSR tarqalgaç, «ilmiy ateizm» fan sifatida tugatilgan.

ÖzME ma'lumotiça, AQŞ va Ğarbiy Yevropa aholisining 8—10 foizi özini ateist deb hisoblagan. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida har bir inson fikr, vijdon va din erkinligi huquqiga ega ekani mustahkamlangan. Özbekiston Konstitutsiyasi ham vijdon erkinligini — istalgan dinga e'tiqod qiliş yoki heç qaysi dinga e'tiqod qilmaslik huquqini kafolatlaydi.