Atom yadrosi
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 770–771-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Atom yadrosi — nuklonlardan — protonlar (r) va neytronlar (i)dan taşkil topgan atom özagi. A. ya.ning xususiyatlarini örganişda yadro kuçlari katta ahamiyatga ega böladi. A. ya.da gravitatsion va elektromagnit kuçlar ta'siri kam bölsa ham A.ya. xossalariga ta'siri böladi. Yadro kuçlarining ta'sir radiusi juda kiçik, 10~13 sm. Yadro kuçlari yadroning spiniga va izotop spiniga boğliq. Atom yadrosining butun xususiyatlarini öz içiga oladigan yagona nazariya yaratilgan emas, çunki yadro strukturasi va kuçlari töliqörganilmagan. Undan taşqari yadrodagi nuklonlar harakatini aniqlovçi tenglamalarni matematika nuqtai nazaridan yeçiş mumkin emas.
A. ya.ning xossalarini örganişda turli modellar tatbiq qilinadi. Har qaysi model A. ya.ning ma'lum xossalarini aks ettirgan holda ba'zi xossalarini tuşuntirişda qaramaqarşiliklarga olib keladi. Mas, A. ya.ning yemiriliş xususiyatini gidrodinamik model b-n yaxşi tuşuntirilsa, magik yadrolar holatlarining xususiyatlarini tuşuntiriş mumkin emas, aksinça, krbiklar modeli b-n magik yadrolar holatlarini yaxşi tuşuntirilsa, yemiriliş hodisasini tuşuntiriş mumkin emas va h. k. (q. Yadro modellari). A. ya. tuzilişi va xossalarini tajriba yerdamida örganiş uçun xilma-xil yadro hodisalari: zarralarning A.ya.dan elastik va elastikmas soçilişlari, yadro reaksiyalari, tabiiy va sun'iy radioaktiv nurlaniş, yadro yemirilişi va h. k.lardan foydalaniladi.
Özbekistonda ham atom yadrosini örganişga doir i. t. işlari olib boriladi. Toşkentda R. B. Bekjonov, A. I. Möminov, T. I. Möminov, Q. Ş. Azimov va b.ning mos tuşişlar, gamma-nurlarning dopplerça kengayişi, gammaçiziqlarining şakl özgarişi, yadro holatlarini rezonans uyğotiş, gamma-nurlarining ğalayenlangan va ğalayonlanmagan gammagamma burçak korrelyatsiyalari va qutblanişi usullaridan foydalanib ötkazgan yadro sathlari orasidagi elektromagnit ötişlar ehtimolliklariga oid tajribaviy tadqiqotlari atom yadrosining tuzilişi haqida keng ma'lumotlar olişda juda samarali böldi. Natijada yadro holatlarining 10~6— 10~17 s oralikdagi yaşaş vaqtlari va parsial kengliklari ölçandi, spin, juftlik, magnit va elektr momentlari, deformatsiya parametrlari aniqlandi. Oqibatda atom yadrolarining tuzilişiga tegişli ma'lumotlar olindi.
Q.: Yadro modellari
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АТОМ ЯДРОСИ — нуклонлардан — протонлар (р) ва нейтронлар (и)дан ташкил топган атом ўзаги. А. я.нинг хусусиятларини ўрганишда ядро кучлари катта аҳамиятга эга бўлади. А. я.да гравитацион ва электромагнит кучлар таъсири кам бўлса ҳам А.я. хоссаларига таъсири бўлади. Ядро кучларининг таъсир радиуси жуда кичик, 10~13 см. Ядро кучлари ядронинг спинига ва изотоп спинига боғлиқ. Атом ядросининг бутун хусусиятларини ўз ичига оладиган ягона назария яратилган эмас, чунки ядро структураси ва кучлари тўлиқўрганилмаган. Ундан ташқари ядродаги нуклонлар ҳаракатини аниқловчи тенгламаларни математика нуқтаи назаридан ечиш мумкин эмас.
А. я.нинг хоссаларини ўрганишда турли моделлар татбиқ қилинади. Ҳар қайси модель А. я.нинг маълум хоссаларини акс эттирган ҳолда баъзи хоссаларини тушунтиришда қарамақаршиликларга олиб келади. Мас, А. я.нинг емирилиш хусусиятини гидродинамик модель б-н яхши тушунтирилса, магик ядролар ҳолатларининг хусусиятларини тушунтириш мумкин эмас, аксинча, крбиклар модели б-н магик ядролар ҳолатларини яхши тушунтирилса, емирилиш ҳодисасини тушунтириш мумкин эмас ва ҳ. к. (қ. Ядро моделлари). А. я. тузилиши ва хоссаларини тажриба ердамида ўрганиш учун хилма-хил ядро ҳодисалари: зарраларнинг А.я.дан эластик ва эластикмас сочилишлари, ядро реакциялари, табиий ва сунъий радиоактив нурланиш, ядро емирилиши ва ҳ. к.лардан фойдаланилади.
Ўзбекистонда ҳам атом ядросини ўрганишга доир и. т. ишлари олиб борилади. Тошкентда Р. Б. Бекжонов, А. И. Мўминов, Т. И. Мўминов, Қ. Ш. Азимов ва б.нинг мос тушишлар, гамма-нурларнинг допплерча кенгайиши, гаммачизиқларининг шакл ўзгариши, ядро ҳолатларини резонанс уйғотиш, гамма-нурларининг ғалаенланган ва ғалаёнланмаган гаммагамма бурчак корреляциялари ва қутбланиши усулларидан фойдаланиб ўтказган ядро сатҳлари орасидаги электромагнит ўтишлар эҳтимолликларига оид тажрибавий тадқиқотлари атом ядросининг тузилиши ҳақида кенг маълумотлар олишда жуда самарали бўлди. Натижада ядро ҳолатларининг 10~6— 10~17 с ораликдаги яшаш вақтлари ва парциал кенгликлари ўлчанди, спин, жуфтлик, магнит ва электр моментлари, деформация параметрлари аниқланди. Оқибатда атом ядроларининг тузилишига тегишли маълумотлар олинди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.