Avangardizm
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 80-b. — ziyouz.com
Avangardizm (frans. avantgardiste) — 1) 20-a. adabiyot va san'atida qator zamonaviy oqimlarning umumiy şartli nomi. A. tarafdorlari adabiyotni va san'atni tubdan yangilaşni, uning şakli va ifodaviy imkoniyatlarini kengaytirişni öz oldilariga maqsad qilib qöygan, avvalgi qaror topgan yunalişlar (şu jumladan, romantizm, realizm, impressionizm, neoklassitsizm va b.) ga tanqidiy yondaşgan. A. namoyandalari san'atning predmetini ham, uslubini ham, şakl va mazmunni ham yangilaşni özida ifoda etgan umumiy istak ostida birlaşganlar. Bu yönaliş taraqqiy etgan 1905—30 y.larda uning tamoyillari ekspressionizm, fovizm, kubizm, dadaizm, syurrealizm; adabiyotda — «ong oqimi», futurizm, musiqada — dodekafoniya, atonallik va b. kabi modernistik oqim va maktablarda, şuningdek ba'zi yirik söz ustalarining ma'lum davrdagi ijodiy faoliyatida namoyon böldi. Bir-biriga zid mayllar, turli ijtimoiy, ğoyaviy-estetik nuqtai nazarda turgan, ijodiy taqdiri bir-biriga öxşamagan san'atkorlar A. (modernizm) ning umumiy oqimida töqnaşdi. Davrning eng ötkir ijtimoiy qarama-qarşiliklari A. ziddiyatlarida öz aksini topdi. Ba'zi yirik san'atkorlar ijodlarining dastlabki davrida A. ga moyil bölganlar (mas, P. Elyuar — Fransiya; V. Nezval — Çexoslovakiya; V. Brext, I. Bexer, X. Eysler — Germaniya; D. Rivera — Meksika; V. Mayakovskiy, D. Şostakoviç — Rossiya).
Jahon adabiyoti va san'atining köpgina zabardast vakillari A. tajribalariga asoslanib, zamonaviy san'atning yetakçilariga aylandilar (mas, J. Joys — Irlandiya; M. Prust — Fransiya; P. Mondrian —Niderlan-diya; S. Dali va P. Pikasso — Ispaniya; P. Kleye — Şveysariya; V. Kandinskiy, M. Maleviç, S. Prokofyev — Rossiya va b.).
2-jahon uruşidan keyin ğarbda A. oqimi jonlanib, «absurd drama», «yangi roman», «konkret poeziya», tasviriy san'atda — pop-art, minimalizm, abstraksionizm, musiqada — aleatorika, sonoristika, elektron musiqa va b. körinişlarida namoyon böldi.
A. tamoyillari Özbekiston tasviriy san'atida 20-y.larda ham kuzatiladi (A.Volkov, A.Nikolayev, Ö.Tansiqboyev, M.Kurzin, O.Tatevosyan). 1970-y.lardan boşlab musiqada — kompozitorlar R.Vildanov, N.Zokirov, A.Malaxov, M. Tojiyev, T.Qurbonov, F. va D.Yanov— Yanovskiylar, N.Ğiyosov va b., teatrda — rejissyorlar N. Abdurahmonov, M.Vayl, tasviriy san'atda — rassomlar J. Umarbekov, Jalolov, M.Töxtayev va b. A. ifodaviy imkoniyatlaridan ijodiy foydalanmoqda.
2) Falsafadagi A. — zarur taraqqiyot bosqiçlari va real şart-şaroitlarni nazarga olmay sakraş yöli b-n jamiyatdagi qarama-qarşiliklarni bartaraf etişga intiliş.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АВАНГАРДИЗМ (франц. avantgardiste) — 1) 20-a. адабиёт ва санъатида қатор замонавий оқимларнинг умумий шартли номи. А. тарафдорлари адабиётни ва санъатни тубдан янгилашни, унинг шакли ва ифодавий имкониятларини кенгайтиришни ўз олдиларига мақсад қилиб қўйган, аввалги қарор топган йуналишлар (шу жумладан, романтизм, реализм, импрессионизм, неоклассицизм ва б.) га танқидий ёндашган. А. намояндалари санъатнинг предметини ҳам, услубини ҳам, шакл ва мазмунни ҳам янгилашни ўзида ифода этган умумий истак остида бирлашганлар. Бу йўналиш тараққий этган 1905—30 й.ларда унинг тамойиллари экспрессионизм, фовизм, кубизм, дадаизм, сюрреализм; адабиётда — «онг оқими», футуризм, мусиқада — додекафония, атоналлик ва б. каби модернистик оқим ва мактабларда, шунингдек баъзи йирик сўз усталарининг маълум даврдаги ижодий фаолиятида намоён бўлди. Бир-бирига зид майллар, турли ижтимоий, ғоявий-эстетик нуқтаи назарда турган, ижодий тақдири бир-бирига ўхшамаган санъаткорлар А. (модернизм) нинг умумий оқимида тўқнашди. Даврнинг энг ўткир ижтимоий қарама-қаршиликлари А. зиддиятларида ўз аксини топди. Баъзи йирик санъаткорлар ижодларининг дастлабки даврида А. га мойил бўлганлар (мас, П. Элюар — Франция; В. Незвал — Чехословакия; В. Брехт, И. Бехер, X. Эйслер — Германия; Д. Ривера — Мексика; В. Маяковский, Д. Шостакович — Россия).
Жаҳон адабиёти ва санъатининг кўпгина забардаст вакиллари А. тажрибаларига асосланиб, замонавий санъатнинг етакчиларига айландилар (мас, Ж. Жойс — Ирландия; М. Пруст — Франция; П. Мондриан —Нидерлан-дия; С. Дали ва П. Пикассо — Испания; П. Клее — Швейцария; В. Кандинский, М. Малевич, С. Прокофьев — Россия ва б.).
2-жаҳон урушидан кейин ғарбда А. оқими жонланиб, «абсурд драма», «янги роман», «конкрет поэзия», тасвирий санъатда — поп-арт, минимализм, абстракционизм, мусиқада — алеаторика, сонористика, электрон мусиқа ва б. кўринишларида намоён бўлди.
А. тамойиллари Ўзбекистон тасвирий санъатида 20-й.ларда ҳам кузатилади (А.Волков, А.Николаев, Ў.Тансиқбоев, М.Курзин, О.Татевосьян). 1970-й.лардан бошлаб мусиқада — композиторлар Р.Вильданов, Н.Зокиров, А.Малахов, М. Тожиев, Т.Қурбонов, Ф. ва Д.Янов— Яновскийлар, Н.Ғиёсов ва б., театрда — режиссёрлар Н. Абдураҳмонов, М.Вайл, тасвирий санъатда — рассомлар Ж. Умарбеков, Жалолов, М.Тўхтаев ва б. А. ифодавий имкониятларидан ижодий фойдаланмоқда.
2) Фалсафадаги А. — зарур тараққиёт босқичлари ва реал шарт-шароитларни назарга олмай сакраш йўли б-н жамиятдаги қарама-қаршиликларни бартараф этишга интилиш.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.