Avangardizm
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Avangardizm, avangard (fransuzça avant-garde — «oldingi qism, ilğor otryad»; avantgardiste — «avangard tarafdori») — 19–20-asrlar çegarasida, asosan Yevropa san'atida paydo bölgan va an'anaviy şakllardan voz keçib, mutlaqo yangi ifoda vositalarini izlagan oqimlarning umumiy, şartli nomi. ÖzME'ga köra, bu atama falsafada ham işlatiladi.12
Atamaning kelib çiqişi
13Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, «avangard» dastlab harbiy söz bölib, asosiy qöşin oldidan yurib joyni razvedka qiladigan böğinni anglatgan. Fransuz inqilobi yillarida u siyosiy ma'no kasb etgan. Utopik sotsializm asosçisi Anri de Sen-Simon 1820-yillardagi maqolasida rassomlarni jamiyat islohotlarining «avangardi» bölişga çaqirgan. 19-asrning ikkinçi yarmidan söz san'atdagi yangilikçilikka nisbatan qöllana boşlagan.
Asosiy xususiyatlari
13ÖzME'ga köra, avangard tarafdorlari adabiyot va san'atni tubdan yangilaş, uning şakl va ifoda imkoniyatlarini kengaytirişni maqsad qilgan; romantizm, realizm, impressionizm va neoklassitsizm kabi oldingi yönalişlarga tanqidiy qaragan. Ularni san'atning mavzusi, uslubi, şakli va mazmunini birdek yangilaş istagi birlaştirgan. Rusça Vikipediya avangardning belgilari qatorida tajribaga moyillik, an'analar bilan uziliş, turli san'at turlarini qöşiş va tomoşabinni hayratga soliş, hatto larzaga soliş intilişini sanaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, avangard asarlari odatda estetik jihatdan yangi bölib, dastlab öz davrining rasmiy san'at doiralari tomonidan qabul qilinmagan.
Oqimlari
13ÖzME'ga köra, avangard eng jadal rivojlangan davr 1905–1930-yillarga töğri keladi. Uning tamoyillari tasviriy san'atda ekspressionizm, fovizm, kubizm, dadaizm va syurrealizmda, adabiyotda «ong oqimi» va futurizmda, musiqada dodekafoniya va atonallikda namoyon bölgan. Bu oqim ijtimoiy va estetik qaraşlari turliça bölgan san'atkorlarni bir maydonga töplagan. Ijodining ma'lum bosqiçida avangardga yaqin bölgan yoki uning tajribasidan kuç olgan ijodkorlar orasida ÖzME Pol Elyuar, Bertolt Brext, Vladimir Mayakovskiy, Dmitriy Şostakoviç, Jeyms Joys, Marsel Prust, Pit Mondrian, Salvador Dali, Pablo Pikasso, Paul Kle, Vasiliy Kandinskiy, Kazimir Maleviç va Sergey Prokofyevni tilga oladi.
Ikkinçi jahon uruşidan keyin ğarb mamlakatlarida avangard yangi körinişlarda jonlanib, «absurd dramasi», «yangi roman», «konkret poeziya», tasviriy san'atda pop-art, minimalizm va abstraksionizm, musiqada aleatorika, sonoristika va elektron musiqa şakllarini olgan. Inglizça Vikipediyaga köra, avangard san'atining ijtimoiy-madaniy yöli dadaizmdan (1915–1920-yillar) Situatsionistlar internatsionaligaça (1957–1972) va undan keyingi postmodern oqimlargaça kuzatiladi.
Özbekistonda
13ÖzME'ga köra, avangard tamoyillari Özbekiston tasviriy san'atida 1920-yillardayoq Aleksandr Volkov, Aleksandr Nikolayev (Usto Mömin), [[Tansiqboyev Örol|Örol Tansiqboyev]] va boşqa rassomlar ijodida kuzatilgan. 1970-yillardan boşlab bu yönalişning ifoda vositalariga kompozitorlar, teatr rejissyorlari va rassomlar, jumladan Javlon Umarbekov ham murojaat qilgan.
Falsafadagi ma'nosi
13ÖzME falsafiy avangardizmni jamiyatdagi ziddiyatlarni zarur taraqqiyot bosqiçlari va real şart-şaroitni hisobga olmay, birdaniga sakraş yöli bilan hal qilişga intiliş deb izohlaydi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Avangardizm // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2838 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAAvangardizm. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2838
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2838
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Авангардизмru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Avant-gardeen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 1-jild, 80-b.manbaa.uz · ÖzME, 1-jild, 80-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.