Aviatsiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 89–93-b. — ziyouz.com
Aviatsiya (frans. aviation, lot. avis — quş) — havodan oğir uçiş apparatlarida yer atrofidagi havo böşliği (atmosfera)da parvoz qiliş b-n boğliq tuşunça. A. da samolyotlar, vertolyotlar, planerlar işlatiladi. Şu apparatlardan parvoz qiliş (uçiş) uçun foydalanadigan taşkilot (xizmat) ham A. deb ataladi. A. fuqaro A va harbiy A. ga bölinadi. Fuqaro A. si yölovçilar va yuklarni taşişda işlatiladi. Uning transport, sanitariya xizmatiga, öquvsport va maxsus işlarga möljallangan (q.x.da, aloqada, geologiya-qidiruv işlarida, baliq ovlaş va b.da işlatiladigan) xillari bor. Yölovçilar va yuklarni doimo taşişni ta'minlaş uçun fuqaro A.si tarkibiga samolyotlar va vertolyotlar saroyi, uçişni ta'minlaydigan turli xizmatlar, aerodrom va aeroport kiradi. Harbiy A. esa quruklikdagi qöşinlar, harbiy-dengiz kuçlari, havo hujumidan mudofaa qiliş qöşinlari b-n birgalikda harakat qiladi hamda mustaqil vazifalarni bajaradi.
Fuqaro A. sohasida Leonardo da Vinçi havodan oğir apparatlarda uçiş mumkinligini birinçi bölib asoslaşga urindi. U quşlarning uçişini kuzatib, havodan oğir apparatlarda uçiş mumkinligi töğrisidagi ğoyani ilgari surdi. M. V. Lomonosov jahonda birinçi bölib vertolyot modelini yaratdi: dvigatel vazifasini ötovçi prujina ta'sirida vintlar aylanganda model yuqoriga kötarildi. D. I. Mendeleyev hayotining oxirigaça aerodinamika va A. masalalari b-n şuğullandi. U 1887 y. aerostatda mustaqil uçib, 3350 m balandga kötarildi. A. G. Eyfel vertolyot vintlarining kötariş kuçini örganişga oid tajribalar ötkazdi. A. N. Lodigin uçiş apparatlariga elektr dvigatellari örnatiş ğoyasini ilgari surdi. A. F. Mojayskiy bir neça samolyot modelini qurdi, bu modellarni sinovdan ötkazib, 1881 y. samolyoti uçun patent oldi. A. F. Mojayskiy öz samolyotiga quvvati 30 (kattasiniki 20 va kiçiginiki 10) o.k. ga teng bölgan ikkita buğ dvigateli örnatdi. Bu samolyot monoplan tipida bölgan. 19-a. 90-y.larida rus ixtiroçisi V. V. Kotov planerlarning ba'zi modellarini işlab çiqdi. 1894 y.da K. E. Siolkovskiyning «Aeroplan», ya'ni «quş nusxa uçiş maşinasi» degan asari bosilib çiqdi. Siolkovskiy bu asarida suyri şaklli monoplan loyihasini, uning uçiş nazariyasi va hisobini berdi. 1892 y.da ingliz konstruktori Filippe aeroplani bir neça sekundgina havoga kötarildi. 1898 y.da muhandis Xiram Maksimning samolyoti sinab körildi, ammo bu samolyot havoga sal kötarilgaç, yerga quladi.
Amerika prof. Lengli benzin b-n işlaydigan, quvvati 50 o.k. ga teng motor örnatilgan samolyot qurdi, bu samolyot katapulta yordamida uçirib sinalayotganda havoga kötarildi-yu, şu zahoti ağdarilib tuşdi. Fransuz konstruktori Kleman Ader körşapalak şaklidagi uçiş apparati («Avion»)ni qurdi (1897), u 300 m uçib borib, yerga ağdarildi. Nemis muhandisi Otto Liliyental 1891—96 y.larda özi loyihalagan planerlarda juda köp marta uçdi va 1896 y. 9 avg.da 20 m balandlikdan planerda yerga qulab, halok böldi.
AQŞda aka-uka Vilbur va Orvil Raytlar planerda uçişni örganib olganlaridan keyin samolyot qurdilar. Orvil Rayt bu samolyotda 1903 y. uçib kördi. Bu samolyotga quvvati 16 o.k.ga teng dvigatel örnatilgan edi. Birinçi uçişda samolyot 32 m gaça parvoz qildi, uçiş 3,5 sek. davom etdi. A.ning rivojlanişida N. Ye. Jukovskiy va S. A. Çapligin asarlari muhim rol öynadi: Jukovskiy samolyot qanotlariga ta'sir qiluvçi kuçlar hisobini berdi, bir qança qanot şakllarini yaratdi va ularni sinovdan ötkaziş usullarini körsatdi, Çapligin katta tezliklar aerodinamikasiga asos soldi.
A. 20-a. boşidan tez sur'atlar b-n rivojlana boşladi, 1908 y. uçiş uzoq,ligi böyiça qöyilgan rekord 2 soat 18 min.ni, 1912 y. 13 soat 17 min.ni, tez uçiş rekordi esa 1909 y. 80 km/soatni, 1912 y. 170 km/soatni taşkil etdi. Samolyotda 1909 y. atigi 510 m balandda uçilgan bölsa, 1913 y. 5610 m balandda uçildi. 1909 y.da fransuz konstruktoruçuvçisi L. Blerio «Blerio-XI» nomli samolyotida Lamanş böğozi orqali Fransiyadan Angliyaga uçib ötdi. Şu yili bir qança mamlakatlarda dastlabki A. z-dlari qurildi. Akad. B. N. Yuryev 1910 y. bir vintli vertolyot loyihasini tuzdi va şu loyiha asosida vertolyot qurdi (1912). Moskvada taşkil etilgan xalqaro körgazmada vertolyot uçun Yuryev oltin medal b-n mukofotlandi.
Rus muhandisi Ya. M. Gakkel 1910 y. qöş qanotli samolyot qurdi. 1911 y. köp yuk kötara oladigan va uzoq, masofaga qönmay uça oladigan samolyot loyihalanib, sinab körildi. Şu yili rus ixtiroçisi I. I. Sikorskiy 4 motorli «Ilya Muromets» samolyotini qurdi. 1914 y. AQŞda «Kertiss» samolyoti, 1915 y. Germaniyada «Simens Şukker» samolyoti qurildi. 1914 y. rus konstruktori V. A. Slesaryov «Svyatogor» samolyoti loyihasini tuzdi, bu samolyot ikki motorli, qöş qanotli edi. Rus konstruktori D. P. Grigoroviçning M-5 (1915) va M-9 (1916) markali uçar qayiqlari öşa davrda eng yaxşi gidrosamolyot hisoblangan. A. texnikasining rivojlanişi b-n bir qatorda dunyo olimlari aerodinamika va samolyotning mustahkamligi sohasida nazariy izlanişlar va tajribalar ötkazdilar, samolyot va havo vinti nazariyasi, samolyotlarning tezligi va uçiş balandligi ustida işladilar.
20-y.lar boşlarida A. sanoatida metall konstruksiyali samolyotlar qurilişi tez rivojlana boşladi. A. N. Tupolev 1923 y. ANT-1, söngra ikki örinli ANT-2 samolyotini yaratdi. Tupolev rahbarligida loyihalangan ANT-3 («Proletariy») samolyotida 1926 y. uçuvçi M. M. Gromov Yevropani aylanib uçib ötdi. Amerikaning «Rayan» firmasida tayerlangan samoletda 1927 y.da uçuvçi Ç. Lindberg birinçi marta AQŞdan Atlantika okeani orqali Yevropaga uçib ötdi. 1928 y.da «Bremen» W-33 (Germaniya) samolyotida birinçi marta Yevropadan Atlantika okeani orqali Şimoliy Amerikaga uçib ötdi. Amerikaning «Duglas» firmasi tayyorlagan DS-3 va S-47 samolyotlaridan köp yillar davomida dunyoning köpgina mamlakatlarida foydalanildi. Tupolev rahbarligida loyihalangan ANT-4 (TB-1) samolyotida 1929 y. uçuvçi S. A. Şestakov Moskvadan kötarilib, Sibir, Tinç okean orqali 20000 km parvoz qilib, Nyu-Yorkka qöndi. 1928 y. ANT-9, keyin ANT-25 (RD) samolyotlari yaratildi.
1937 y. 18—20 iyunda uçuvçilar V. P. Çkalov, G. F. Baydukov va şturman A. B. Belyakovlar ANT-25 samolyotida Moskva—Şimoliy qutb—Vankuver (AQŞ) marşruti böyiça 8504 km masofani 63 soatu 16 min.da qönmay uçib ötişdi. 30-y.lardan boşlab biplanlan monoplanga ötildi. Bu esa aerodinamika, quriliş mexanikasi va dvigatel qurilişidagi yutuqlarga boğliq edi. Mustahkamlikka hisoblaşning aniq usullari yaratildi. Samolyotlar ğildiraklarini tormozlaşni işlab çiqiş hamda qanotni mexanizatsiyalaş qanotlarga tuşadigan kuçlarni oşirişga imkon berdi va şu b-n uçiş tezligi oşirildi. 1915 y.da «Fokker» (Germaniya) samolyoti uçiş tezligi 150 km/soat, uçiş balandligi 5000 m bölgan bölsa, 1920 y.da bu körsatkiç «Fokker» D-VII, «Fokker» D-VIII (Germaniya), «Balilla» A-1, «Ansaldo» SVA-10 (Italiya) da 200 km/soat, 7000 m ga, 1940 y.da esa Xauker «Xarrikeyn», «Spit-fayer», Mk-1 (Angliya), «Brusten» F2A-1, «Kertiss» R-36A, «Boum» V-150 (AQŞ) samolyotlarida 660 km/soat, 12000 m ga yetdi. Şu bilan birga samolyotlarning uçiş uzoqligi ham ortib bordi. 1915 y.da bu körsatkiç 400 km bölgan bölsa, 1940 y.ga kelib 4000 km ga yetdi. Seriyalab işlab çiqariladigan dvigatellarning quvvati 700 o. k.dan 2000 o. k.gaça yetkazildi. Rossiya, Angliya, Germaniya, Italiya va AQŞ da reaktiv dvigatel yaratiş borasida qizğin iş olib borildi. 1943—50-y. larda Angliyaning De Xevillend va Komitem Brabazen aviatsiya firmasi 40 yölovçiga möljallangan «Komet-1» reaktiv samolyotini işlab çiqdi va sinovdan ötkazdi. Uning uçiş tezligi 800 km/soat, uçiş balandligi 12 km, uçiş uzoqligi 1650 km. 1952 y.da uning «Komet-2», «Komet-ZV» va «Komet-4» zamonaviylaştirilgan modellari işlab çiqarila boşlandi. 1955 y. A. N. Tupolev rahbarligida TU-104 reaktiv samolyoti qurildi. Bu samolyot soatiga 800 km tezlik b-n 8000—10000 m balandlikda 3000 km masofani qönmay uçib öta olgan.
1958 y.da AQŞ da birinçi «Boing-707-120» reaktiv samolyoti qurildi. 120 yölovçiga möljallangan bu samolyotning uçiş tezligi 845 km/soat, uçiş balandligi 11 km, uçiş uzoqligi 6000 km. 1959 y.da Fransiyada «Karavella» samolyoti qurildi. Reaktiv yölovçi samolyotlarning tejamsizligi tufayli turbovintli dvigatel (TVD) örnatilgan samolyotlar işlab çiqarişga ötildi. 1952 y.da ingliz konstruktorlari ana şunday konstruksiyali «Bristol-175» («Britaniya») samolyotini yaratdilar (63—79 örindiqli, tört dvigatelli, uçiş tezligi 570 km/soat, uçiş uzoqligi 8600 km bölgan). 1957 y. turbovintli IL-18 samolyoti qurildi. 1956 y. O. K. Antonov rahbarligida 2 ta turbovintli dvigatel örnatilgan 40 örinli AN-24 samolyoti, şundan keyin 4 ta turbovintli dvigatel örnatilgan 84 örinli AN-10 samolyoti qurildi. Keyinçalik 1959 y.da «Elektra» (AQŞ) samolyoti işlab çikarila boşlandi. Söngra S. V. Ilyuşinning 186 örinli IL-62 yölovçi samolyoti, 350 örinli IL-86 aerobusi yaratildi. Rus ixtiroçisi I. P. Bratuxin ikkita dvigatel örnatilgan «Omega» vertolyotini va ikki motorli B-11 vertolyotini kurdi. 1961 y. turbovintli V-2 hamda V-8, V-12 vertolyotlari qurildi.
1966 y.da Fransiya, Germaniya, Angliya, Niderlandiya va Ispaniyadagi aviatsiya firmalari birgalikda Yevropada yangi Eyrbas Indastri konsernini tuzdi. Şu yili AKŞ dagi Lokxid, Boing, Duglas firmalari va Eyrbas Indastri konserni keng fyuzelyajli samolyotlar — aerobuslar yaratişga kirişdi. Şundan söng AQŞ dagi firmalar L-1011 «Trister», «Boing-747» va DC-10 aerobuslarini, Eyrbas Indastri konserni esa A-300 samolyotlari ni köplab işlab çiqara boşladi. 500 yölovçiga möljallangan «Boing-747» samolyotining uçiş tezligi 935 km/soat, uçiş uzoqligi 10000 km dan ortiq. Keyingi yillarda bu samolyotning bir neça zamonaviylaştirilgan modellari işlab çiqarildi: 500 yölovçiga möljallangan «Boing-747-100», 516 yölovçiga möljallangan «Boing-747- 200V», 670 yölovçiga möljallangan «Boing-747SR» va b. A-300 samolyotlari 280—345 yölovçiga möljallangan ikki dvigatelli, uçiş tezligi 917 km/soat, uçiş uzoqligi 2600—3900 km.
1983 y.da bu samolyotning keyingi avlodlaridan A-300—600 uça boşladi. Keyinçalik «Boing-747» aerobusi b-n raqobatlaşadigan A-310, A-320, A-330, A-321, A-340 va b. işlab çiqarildi.
Köp mamlakatlarda 1960 y. oxiridan boşlab tovuşdan tezuçar samolyotlar yaratiş ustida qizğin iş olib borilmoqda. Rossiyada Tu-144, Angliya va Fransiyada «Konkord», samolyotlari yaratildi. Bular soatiga 2500—3000 km tezlik b-n bir neça ming km masofaga qönmay uça oladi. Harbiy samolyotlar 30 km balandlikda 10000 km masofaga qönmay uçadi.
Harbiy A. Qadimda Xitoy va b. ba'zi mamlakatlarda harbiy maqsadlarda varrakdan foydalanilgan. Harbiy A. har qaysi mamlakatda turli vaqtlarda paydo bölgan. 1910 y. Fransiyada birinçi marta samolyotlar manyovrda iştirok etib, razvedka vazifalarini bajardi. 1911 — 12 y.larda Tripolitaniya jangida (Italiya b-n Turkiya örtasida bölgan uruşda) harbiy A. birinçi sinovdan ötdi. 1913 y. Bolqon uruşida ham A. dan foydalanildi. 1913 y. «Ilya Muromets» samolyotiga 4 ta pulemyot va bomba taşlaş uçun maxsus asboblar örnatildi. Öşa yili bomba taşlaş tajribasi asosida yangi aeroballistika faniga asos solindi. 1-jahon uruşi boşlanganida Rossiyaning harbiy aviatsiyasida 263 ta, Germaniyada 232 ta, Fransiyada 156 ta, Avstriya-Vengriyada 65 ta, Angliyada 30 ta, AQŞ da 30 ta, Italiyada 30 ta samolyot bölgan. l-jahon uruşi paytida qiruvçi samolyotlar yaratildi. Qiruvçi samoletlarning uçiş tezligi razvedka samolyotlarinikidan yuqori bölgan. 1915 y. maxsus bombardimonçi samolyotlar ixtiro qilinadi. Xuddi öşa paytlarda dengiz samolyotlari ham paydo böldi, ular dengizda razvedka qiliş, duşman kemalariga, obyektlarga bomba taşlaş vazifasini bajardi. Öz ustida 5—7 ta samolyotni olib yura oladigan avianosetslar paydo böldi. 1-jahon uruşidan keyin A. alohida va mustaqil qöşin turi bölib qoldi. 1-va 2-jahon uruşlari örtasida A. sohasida katta siljiş böldi. 1920 y. Rossiyada quvvati 200 o.k.ga teng dvigatelli samolyot işlab çiqarildi. 30-y. lar boşida A. N. Tupolev TB-1 hamda TB-3 markali oğir bombardimonçi samolyotlarni, 1935 y. uzun qanotli bir motorli SAGI-25 samolyotini yaratdi. Bu samolyotda Moskvadan Şim. qutb orqali Amerikaga qönmasdan uçib ötildi. S. V. Ilyuşin ikki motorli bombardimonçi RB-3 samolyotini, A. S. Yakovlev eng yengil va tez uçadigan qiruvçi YAK-1 samolyotini yaratdi. Uruş yillarida Yakovlev yana boşqa köplab qiruvçi samolyotlarni ixtiro qildi. 1940 y. A. I. Mikoyan b-n N. G. Gureviç 7—8 km balandlikda 600 km tezlik b-n uçadigan MIG-3 samolyotini işlab çiqdilar. V. M. Petlyakov uzoqqa uça oladigan bombardimonçi samolyot yaratdi. 2-jahon uruşida Angliyada «Tayfun», «Moskito», «Lankester», «Galifaks» nomli yangi bombardimonçi samolyotlar işlab çiqara boşlandi, AQŞ da tört motorli, öta tezuçar qal'a B-29, «Eyrkobra», «Boing-17» bombardimonçi samolyotlari yaratildi. 1940—42 y.larda birinçi reaktiv dvigatelli samolyot «Kompini-Kaproni», KK-1, KK-2 (Italiya), «Gloster» (Angliya), «Erkomet» (AQŞ)lar uçdi. 1942 y.da turboreaktiv dvigatelli Me-262, Me-263 (Germaniya), «Meteor» (Angliya) samolyotlari işlab çiqarila boşlandi. 1945 y.da «Gloster Meteor-VI» samolyotida uçiş tezligi böyiça jahon rekordi örnatildi (969,9 km/soat), 1947—48 y.larda sobiq Ittifoqda La-15 va MiG- 15 reaktiv samolyotlari, YAK-23 reaktivqiruvçi, IL-28 va Tu-14 bombardimonçi samolyotlar yaratildi. 50—60-y. larda aerodinamika fanidagi yutuqlar, yuqori quvvatli dvigatellarning yaratilişi «tovuş tezligi»dan tez uçadigan samolyotlarni yaratişga imkon berdi. Ular boşqariladigan raketalar b-n qurollantirildi. Yadro quroli va turli raketalar b-n qurollangan qiruvçi samolyotlar, razvedkaçi, bombardimonçi, transport samolyotlari reaktiv hamda turbovintli motorlar b-n ta'minlandi. 80—90-y.larda Mig, Yak, Su markali samoletlarning turli zamonaviylaştirilgan modellari, AQŞda «Fantom» F-4, F-111, SR-71, Fransiyada «Miraj-III», «Miraj-IV», Angliyada «Xarriyer» samolyotlari işlab çiqarila boşlandi. Qurolli kuçlar ixtiyorida bölgan A. öz vazifasiga köra jangovar harbiy-dengiz, havo hujumiga qarşi mudofaa hamda transport A.lariga, harbiy samolyotlar öz taktik-texnik körsatkiçlari jihatidan oğir strategik, örta strategik, yengil taktik bombardimonçi, qiruvçi, razvedkaçi, havoda samoletlarning benzin olişiga imkon beradigan samolyotlar va transport samolyotlariga bölinadi.
Özbekiston ham samolyotsozlik rivojlangan mamlakatlardan biri hisoblanadi. Özbekistonda samolyotlar işlab çiqariş 40-y.lar boşiga töğri keladi. 1941 y. Ximki ş. (Moskva viloyati)dan Toşkentga köçirib keltirilgan V. P. Çkalov nomidagi aviatsiya z-di negizida barpo qilingan Toşkent aviatsiya z-di (1996 y.dan «Toşkent aviatsiya işlab çiqariş birlaşmasi» davlat aksiyadorlik jamiyati)da dastlab jangovar samolyotlar tayyorlangan. Uruşdan keyingi yillarda IL-14, 1958 y.dan transport samolyotlari AN-10, AN-8, AN-12, 1966 y.dan AN-22 «Antey» samolyotlari, 1973 y.da 40 t yuk kötaradigan birinçi superlayner Il-76 işlab çiqarildi. Il-76 samo-lyotning uçiş tezligi 850 km/soat, uçiş balandligi 12,1 km, uçiş uzoqligi 8 ming km. 90-y.larda z-dning asosiy mahsuloti IL-76 MF transport samolyotlari böldi. 1992 y.da birlaşma özining birinçi yangi Il-114 samolyotini qurdi. 1995 y. bu samolyot Jukovskiy ş.da ötkazilgan körgazmaga qöyildi. 1997 y.da avg.da Davlatlararo aviatsiya qömitasining Aviaregistri tomonidan Il-114 samolyotiga uçişga yaroqli degan sertifikat berildi. Bu samolyot (64 örinli, ikki dvigatelli) S. V. Ilyuşin nomidagi konstruktorlik byurosida yaratilgan bölib, ekologik jihatdan toza, şovqinsiz, tejamli, qulayligi b-n ajralib turadi; yengil boşqariladi, betonli va gruntli yölkadan uçib çiqadi va qönadi. Uning maksimal tezligi 530 km/soat, uçiş balandligi 7800 m, uçiş uzoqligi 1000 km. Dvigateli Rossiya va Kanada mamlakatlarida işlab çiqariladi. 1997 y.da S. Ilyuşin nomidagi aviatsiya kompaniyasi (Rossiya) Il- 114 samolyotini i. ç. va Il-76 MF samolyotini ta'mirlaş huquqini beradigan xalqaro sertifikatlarni Toşkent aviasozlariga topşirdi.
Ad.: Vinogradov R. I., Ponomarev A. N., Razvitiye samolyotov mira, M., 1991; Ruzmetov A. G., Krilya nezavisimogo Uzbekistana, T., 1999.
Zoir Şamsiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АВИАЦИЯ (франц. aviation, лот. avis — қуш) — ҳаводан оғир учиш аппаратларида ер атрофидаги ҳаво бўшлиғи (атмосфера)да парвоз қилиш б-н боғлиқ тушунча. А. да самолётлар, вертолётлар, планерлар ишлатилади. Шу аппаратлардан парвоз қилиш (учиш) учун фойдаланадиган ташкилот (хизмат) ҳам А. деб аталади. А. фуқаро А ва ҳарбий А. га бўлинади. Фуқаро А. си йўловчилар ва юкларни ташишда ишлатилади. Унинг транспорт, санитария хизматига, ўқувспорт ва махсус ишларга мўлжалланган (қ.х.да, алоқада, геология-қидирув ишларида, балиқ овлаш ва б.да ишлатиладиган) хиллари бор. Йўловчилар ва юкларни доимо ташишни таъминлаш учун фуқаро А.си таркибига самолётлар ва вертолётлар саройи, учишни таъминлайдиган турли хизматлар, аэродром ва аэропорт киради. Ҳарбий А. эса қурукликдаги қўшинлар, ҳарбий-денгиз кучлари, ҳаво ҳужумидан мудофаа қилиш қўшинлари б-н биргаликда ҳаракат қилади ҳамда мустақил вазифаларни бажаради.
Фуқаро А. соҳасида Леонардо да Винчи ҳаводан оғир аппаратларда учиш мумкинлигини биринчи бўлиб асослашга уринди. У қушларнинг учишини кузатиб, ҳаводан оғир аппаратларда учиш мумкинлиги тўғрисидаги ғояни илгари сурди. М. В. Ломоносов жаҳонда биринчи бўлиб вертолёт моделини яратди: двигатель вазифасини ўтовчи пружина таъсирида винтлар айланганда модель юқорига кўтарилди. Д. И. Менделеев ҳаётининг охиригача аэродинамика ва А. масалалари б-н шуғулланди. У 1887 й. аэростатда мустақил учиб, 3350 м баландга кўтарилди. А. Г. Эйфел вертолёт винтларининг кўтариш кучини ўрганишга оид тажрибалар ўтказди. А. Н. Лодигин учиш аппаратларига электр двигателлари ўрнатиш ғоясини илгари сурди. А. Ф. Можайский бир неча самолёт моделини қурди, бу моделларни синовдан ўтказиб, 1881 й. самолёти учун патент олди. А. Ф. Можайский ўз самолётига қуввати 30 (каттасиники 20 ва кичигиники 10) о.к. га тенг бўлган иккита буғ двигатели ўрнатди. Бу самолёт моноплан типида бўлган. 19-а. 90-й.ларида рус ихтирочиси В. В. Котов планерларнинг баъзи моделларини ишлаб чиқди. 1894 й.да К. Э. Циолковскийнинг «Аэроплан», яъни «қуш нусха учиш машинаси» деган асари босилиб чиқди. Циолковский бу асарида суйри шаклли моноплан лойиҳасини, унинг учиш назарияси ва ҳисобини берди. 1892 й.да инглиз конструктори Филиппе аэроплани бир неча секундгина ҳавога кўтарилди. 1898 й.да муҳандис Хирам Максимнинг самолёти синаб кўрилди, аммо бу самолёт ҳавога сал кўтарилгач, ерга қулади.
Америка проф. Ленгли бензин б-н ишлайдиган, қуввати 50 о.к. га тенг мотор ўрнатилган самолёт қурди, бу самолёт катапульта ёрдамида учириб синалаётганда ҳавога кўтарилди-ю, шу заҳоти ағдарилиб тушди. Француз конструктори Клеман Адер кўршапалак шаклидаги учиш аппарати («Авион»)ни қурди (1897), у 300 м учиб бориб, ерга ағдарилди. Немис муҳандиси Отто Лилиенталь 1891—96 й.ларда ўзи лойиҳалаган планерларда жуда кўп марта учди ва 1896 й. 9 авг.да 20 м баландликдан планерда ерга қулаб, ҳалок бўлди.
АҚШда ака-ука Вилбур ва Орвиль Райтлар планерда учишни ўрганиб олганларидан кейин самолёт қурдилар. Орвиль Райт бу самолётда 1903 й. учиб кўрди. Бу самолётга қуввати 16 о.к.га тенг двигатель ўрнатилган эди. Биринчи учишда самолёт 32 м гача парвоз қилди, учиш 3,5 сек. давом этди. А.нинг ривожланишида Н. Е. Жуковский ва С. А. Чаплигин асарлари муҳим роль ўйнади: Жуковский самолёт қанотларига таъсир қилувчи кучлар ҳисобини берди, бир қанча қанот шаклларини яратди ва уларни синовдан ўтказиш усулларини кўрсатди, Чаплигин катта тезликлар аэродинамикасига асос солди.
А. 20-а. бошидан тез суръатлар б-н ривожлана бошлади, 1908 й. учиш узоқ,лиги бўйича қўйилган рекорд 2 соат 18 мин.ни, 1912 й. 13 соат 17 мин.ни, тез учиш рекорди эса 1909 й. 80 км/соатни, 1912 й. 170 км/соатни ташкил этди. Самолётда 1909 й. атиги 510 м баландда училган бўлса, 1913 й. 5610 м баландда училди. 1909 й.да француз конструкторучувчиси Л. Блерио «Блерио-XI» номли самолётида Ламанш бўғози орқали Франциядан Англияга учиб ўтди. Шу йили бир қанча мамлакатларда дастлабки А. з-длари қурилди. Акад. Б. Н. Юрьев 1910 й. бир винтли вертолёт лойиҳасини тузди ва шу лойиҳа асосида вертолёт қурди (1912). Москвада ташкил этилган халқаро кўргазмада вертолёт учун Юрьев олтин медаль б-н мукофотланди.
Рус муҳандиси Я. М. Гаккель 1910 й. қўш қанотли самолёт қурди. 1911 й. кўп юк кўтара оладиган ва узоқ, масофага қўнмай уча оладиган самолёт лойиҳаланиб, синаб кўрилди. Шу йили рус ихтирочиси И. И. Сикорский 4 моторли «Илья Муромец» самолётини қурди. 1914 й. АҚШда «Кертисс» самолёти, 1915 й. Германияда «Сименц Шуккер» самолёти қурилди. 1914 й. рус конструктори В. А. Слесарёв «Святогор» самолёти лойиҳасини тузди, бу самолёт икки моторли, қўш қанотли эди. Рус конструктори Д. П. Григоровичнинг М-5 (1915) ва М-9 (1916) маркали учар қайиқлари ўша даврда энг яхши гидросамолёт ҳисобланган. А. техникасининг ривожланиши б-н бир қаторда дунё олимлари аэродинамика ва самолётнинг мустаҳкамлиги соҳасида назарий изланишлар ва тажрибалар ўтказдилар, самолёт ва ҳаво винти назарияси, самолётларнинг тезлиги ва учиш баландлиги устида ишладилар.
20-й.лар бошларида А. саноатида металл конструкцияли самолётлар қурилиши тез ривожлана бошлади. А. Н. Туполев 1923 й. АНТ-1, сўнгра икки ўринли АНТ-2 самолётини яратди. Туполев раҳбарлигида лойиҳаланган АНТ-3 («Пролетарий») самолётида 1926 й. учувчи М. М. Громов Европани айланиб учиб ўтди. Американинг «Райан» фирмасида тайерланган самолетда 1927 й.да учувчи Ч. Линдберг биринчи марта АҚШдан Атлантика океани орқали Европага учиб ўтди. 1928 й.да «Бремен» W-33 (Германия) самолётида биринчи марта Европадан Атлантика океани орқали Шимолий Америкага учиб ўтди. Американинг «Дуглас» фирмаси тайёрлаган ДС-3 ва С-47 самолётларидан кўп йиллар давомида дунёнинг кўпгина мамлакатларида фойдаланилди. Туполев раҳбарлигида лойиҳаланган АНТ-4 (ТБ-1) самолётида 1929 й. учувчи С. А. Шестаков Москвадан кўтарилиб, Сибирь, Тинч океан орқали 20000 км парвоз қилиб, Нью-Йоркка қўнди. 1928 й. АНТ-9, кейин АНТ-25 (РД) самолётлари яратилди.
1937 й. 18—20 июнда учувчилар В. П. Чкалов, Г. Ф. Байдуков ва штурман А. Б. Беляковлар АНТ-25 самолётида Москва—Шимолий қутб—Ванкувер (АҚШ) маршрути бўйича 8504 км масофани 63 соату 16 мин.да қўнмай учиб ўтишди. 30-й.лардан бошлаб бипланлан монопланга ўтилди. Бу эса аэродинамика, қурилиш механикаси ва двигатель қурилишидаги ютуқларга боғлиқ эди. Мустаҳкамликка ҳисоблашнинг аниқ усуллари яратилди. Самолётлар ғилдиракларини тормозлашни ишлаб чиқиш ҳамда қанотни механизациялаш қанотларга тушадиган кучларни оширишга имкон берди ва шу б-н учиш тезлиги оширилди. 1915 й.да «Фоккер» (Германия) самолёти учиш тезлиги 150 км/соат, учиш баландлиги 5000 м бўлган бўлса, 1920 й.да бу кўрсаткич «Фоккер» D-VII, «Фоккер» D-VIII (Германия), «Балилла» А-1, «Ансальдо» СВА-10 (Италия) да 200 км/соат, 7000 м га, 1940 й.да эса Хаукер «Харрикейн», «Спит-файер», Мк-1 (Англия), «Брустен» F2A-1, «Кертисс» Р-36А, «Boum» V-150 (АҚШ) самолётларида 660 км/соат, 12000 м га етди. Шу билан бирга самолётларнинг учиш узоқлиги ҳам ортиб борди. 1915 й.да бу кўрсаткич 400 км бўлган бўлса, 1940 й.га келиб 4000 км га етди. Сериялаб ишлаб чиқариладиган двигателларнинг қуввати 700 о. к.дан 2000 о. к.гача етказилди. Россия, Англия, Германия, Италия ва АҚШ да реактив двигатель яратиш борасида қизғин иш олиб борилди. 1943—50-й. ларда Англиянинг Де Хэвилленд ва Комитем Брабазен авиация фирмаси 40 йўловчига мўлжалланган «Комет-1» реактив самолётини ишлаб чиқди ва синовдан ўтказди. Унинг учиш тезлиги 800 км/соат, учиш баландлиги 12 км, учиш узоқлиги 1650 км. 1952 й.да унинг «Комет-2», «Комет-ЗВ» ва «Комет-4» замонавийлаштирилган моделлари ишлаб чиқарила бошланди. 1955 й. А. Н. Туполев раҳбарлигида ТУ-104 реактив самолёти қурилди. Бу самолёт соатига 800 км тезлик б-н 8000—10000 м баландликда 3000 км масофани қўнмай учиб ўта олган.
1958 й.да АҚШ да биринчи «Боинг-707-120» реактив самолёти қурилди. 120 йўловчига мўлжалланган бу самолётнинг учиш тезлиги 845 км/соат, учиш баландлиги 11 км, учиш узоқлиги 6000 км. 1959 й.да Францияда «Каравелла» самолёти қурилди. Реактив йўловчи самолётларнинг тежамсизлиги туфайли турбовинтли двигатель (ТВД) ўрнатилган самолётлар ишлаб чиқаришга ўтилди. 1952 й.да инглиз конструкторлари ана шундай конструкцияли «Бристол-175» («Британия») самолётини яратдилар (63—79 ўриндиқли, тўрт двигателли, учиш тезлиги 570 км/соат, учиш узоқлиги 8600 км бўлган). 1957 й. турбовинтли ИЛ-18 самолёти қурилди. 1956 й. О. К. Антонов раҳбарлигида 2 та турбовинтли двигатель ўрнатилган 40 ўринли АН-24 самолёти, шундан кейин 4 та турбовинтли двигатель ўрнатилган 84 ўринли АН-10 самолёти қурилди. Кейинчалик 1959 й.да «Электра» (АҚШ) самолёти ишлаб чикарила бошланди. Сўнгра С. В. Ильюшиннинг 186 ўринли ИЛ-62 йўловчи самолёти, 350 ўринли ИЛ-86 аэробуси яратилди. Рус ихтирочиси И. П. Братухин иккита двигатель ўрнатилган «Омега» вертолётини ва икки моторли Б-11 вертолётини курди. 1961 й. турбовинтли В-2 ҳамда В-8, В-12 вертолётлари қурилди.
1966 й.да Франция, Германия, Англия, Нидерландия ва Испаниядаги авиация фирмалари биргаликда Европада янги Эйрбас Индастри концернини тузди. Шу йили АКШ даги Локхид, Боинг, Дуглас фирмалари ва Эйрбас Индастри концерни кенг фюзеляжли самолётлар — аэробуслар яратишга киришди. Шундан сўнг АҚШ даги фирмалар L-1011 «Тристер», «Боинг-747» ва DC-10 аэробусларини, Эйрбас Индастри концерни эса А-300 самолётлари ни кўплаб ишлаб чиқара бошлади. 500 йўловчига мўлжалланган «Боинг-747» самолётининг учиш тезлиги 935 км/соат, учиш узоқлиги 10000 км дан ортиқ. Кейинги йилларда бу самолётнинг бир неча замонавийлаштирилган моделлари ишлаб чиқарилди: 500 йўловчига мўлжалланган «Боинг-747-100», 516 йўловчига мўлжалланган «Боинг-747- 200В», 670 йўловчига мўлжалланган «Боинг-747SR» ва б. А-300 самолётлари 280—345 йўловчига мўлжалланган икки двигателли, учиш тезлиги 917 км/соат, учиш узоқлиги 2600—3900 км.
1983 й.да бу самолётнинг кейинги авлодларидан А-300—600 уча бошлади. Кейинчалик «Боинг-747» аэробуси б-н рақобатлашадиган А-310, А-320, А-330, А-321, А-340 ва б. ишлаб чиқарилди.
Кўп мамлакатларда 1960 й. охиридан бошлаб товушдан тезучар самолётлар яратиш устида қизғин иш олиб борилмоқда. Россияда Ту-144, Англия ва Францияда «Конкорд», самолётлари яратилди. Булар соатига 2500—3000 км тезлик б-н бир неча минг км масофага қўнмай уча олади. Ҳарбий самолётлар 30 км баландликда 10000 км масофага қўнмай учади.
Ҳарбий А. Қадимда Хитой ва б. баъзи мамлакатларда ҳарбий мақсадларда варракдан фойдаланилган. Ҳарбий А. ҳар қайси мамлакатда турли вақтларда пайдо бўлган. 1910 й. Францияда биринчи марта самолётлар манёврда иштирок этиб, разведка вазифаларини бажарди. 1911 — 12 й.ларда Триполитания жангида (Италия б-н Туркия ўртасида бўлган урушда) ҳарбий А. биринчи синовдан ўтди. 1913 й. Болқон урушида ҳам А. дан фойдаланилди. 1913 й. «Илья Муромец» самолётига 4 та пулемёт ва бомба ташлаш учун махсус асбоблар ўрнатилди. Ўша йили бомба ташлаш тажрибаси асосида янги аэробаллистика фанига асос солинди. 1-жаҳон уруши бошланганида Россиянинг ҳарбий авиациясида 263 та, Германияда 232 та, Францияда 156 та, Австрия-Венгрияда 65 та, Англияда 30 та, АҚШ да 30 та, Италияда 30 та самолёт бўлган. l-жаҳон уруши пайтида қирувчи самолётлар яратилди. Қирувчи самолетларнинг учиш тезлиги разведка самолётлариникидан юқори бўлган. 1915 й. махсус бомбардимончи самолётлар ихтиро қилинади. Худди ўша пайтларда денгиз самолётлари ҳам пайдо бўлди, улар денгизда разведка қилиш, душман кемаларига, объектларга бомба ташлаш вазифасини бажарди. Ўз устида 5—7 та самолётни олиб юра оладиган авианосецлар пайдо бўлди. 1-жаҳон урушидан кейин А. алоҳида ва мустақил қўшин тури бўлиб қолди. 1-ва 2-жаҳон урушлари ўртасида А. соҳасида катта силжиш бўлди. 1920 й. Россияда қуввати 200 о.к.га тенг двигателли самолёт ишлаб чиқарилди. 30-й. лар бошида А. Н. Туполев ТБ-1 ҳамда ТБ-3 маркали оғир бомбардимончи самолётларни, 1935 й. узун қанотли бир моторли ЦАГИ-25 самолётини яратди. Бу самолётда Москвадан Шим. қутб орқали Америкага қўнмасдан учиб ўтилди. С. В. Ильюшин икки моторли бомбардимончи РБ-3 самолётини, А. С. Яковлев энг енгил ва тез учадиган қирувчи ЯК-1 самолётини яратди. Уруш йилларида Яковлев яна бошқа кўплаб қирувчи самолётларни ихтиро қилди. 1940 й. А. И. Микоян б-н Н. Г. Гуревич 7—8 км баландликда 600 км тезлик б-н учадиган МИГ-3 самолётини ишлаб чиқдилар. В. М. Петляков узоққа уча оладиган бомбардимончи самолёт яратди. 2-жаҳон урушида Англияда «Тайфун», «Москито», «Ланкестер», «Галифакс» номли янги бомбардимончи самолётлар ишлаб чиқара бошланди, АҚШ да тўрт моторли, ўта тезучар қалъа Б-29, «Эйркобра», «Боинг-17» бомбардимончи самолётлари яратилди. 1940—42 й.ларда биринчи реактив двигателли самолёт «Компини-Капрони», КК-1, КК-2 (Италия), «Глостер» (Англия), «Эркомет» (АҚШ)лар учди. 1942 й.да турбореактив двигателли Ме-262, Ме-263 (Германия), «Метеор» (Англия) самолётлари ишлаб чиқарила бошланди. 1945 й.да «Глостер Метеор-VI» самолётида учиш тезлиги бўйича жаҳон рекорди ўрнатилди (969,9 км/соат), 1947—48 й.ларда собиқ Иттифоқда Ла-15 ва МиГ- 15 реактив самолётлари, ЯК-23 реактивқирувчи, ИЛ-28 ва Ту-14 бомбардимончи самолётлар яратилди. 50—60-й. ларда аэродинамика фанидаги ютуқлар, юқори қувватли двигателларнинг яратилиши «товуш тезлиги»дан тез учадиган самолётларни яратишга имкон берди. Улар бошқариладиган ракеталар б-н қуроллантирилди. Ядро қуроли ва турли ракеталар б-н қуролланган қирувчи самолётлар, разведкачи, бомбардимончи, транспорт самолётлари реактив ҳамда турбовинтли моторлар б-н таъминланди. 80—90-й.ларда Миг, Як, Су маркали самолетларнинг турли замонавийлаштирилган моделлари, АҚШда «Фантом» F-4, F-111, SR-71, Францияда «Мираж-III», «Мираж-IV», Англияда «Харриер» самолётлари ишлаб чиқарила бошланди. Қуролли кучлар ихтиёрида бўлган А. ўз вазифасига кўра жанговар ҳарбий-денгиз, ҳаво ҳужумига қарши мудофаа ҳамда транспорт А.ларига, ҳарбий самолётлар ўз тактик-техник кўрсаткичлари жиҳатидан оғир стратегик, ўрта стратегик, енгил тактик бомбардимончи, қирувчи, разведкачи, ҳавода самолетларнинг бензин олишига имкон берадиган самолётлар ва транспорт самолётларига бўлинади.
Ўзбекистон ҳам самолётсозлик ривожланган мамлакатлардан бири ҳисобланади. Ўзбекистонда самолётлар ишлаб чиқариш 40-й.лар бошига тўғри келади. 1941 й. Химки ш. (Москва вилояти)дан Тошкентга кўчириб келтирилган В. П. Чкалов номидаги авиация з-ди негизида барпо қилинган Тошкент авиация з-ди (1996 й.дан «Тошкент авиация ишлаб чиқариш бирлашмаси» давлат акциядорлик жамияти)да дастлаб жанговар самолётлар тайёрланган. Урушдан кейинги йилларда ИЛ-14, 1958 й.дан транспорт самолётлари АН-10, АН-8, АН-12, 1966 й.дан АН-22 «Антей» самолётлари, 1973 й.да 40 т юк кўтарадиган биринчи суперлайнер Ил-76 ишлаб чиқарилди. Ил-76 само-лётнинг учиш тезлиги 850 км/соат, учиш баландлиги 12,1 км, учиш узоқлиги 8 минг км. 90-й.ларда з-днинг асосий маҳсулоти ИЛ-76 МФ транспорт самолётлари бўлди. 1992 й.да бирлашма ўзининг биринчи янги Ил-114 самолётини қурди. 1995 й. бу самолёт Жуковский ш.да ўтказилган кўргазмага қўйилди. 1997 й.да авг.да Давлатлараро авиация қўмитасининг Авиарегистри томонидан Ил-114 самолётига учишга яроқли деган сертификат берилди. Бу самолёт (64 ўринли, икки двигателли) С. В. Ильюшин номидаги конструкторлик бюросида яратилган бўлиб, экологик жиҳатдан тоза, шовқинсиз, тежамли, қулайлиги б-н ажралиб туради; енгил бошқарилади, бетонли ва грунтли йўлкадан учиб чиқади ва қўнади. Унинг максимал тезлиги 530 км/соат, учиш баландлиги 7800 м, учиш узоқлиги 1000 км. Двигатели Россия ва Канада мамлакатларида ишлаб чиқарилади. 1997 й.да С. Ильюшин номидаги авиация компанияси (Россия) Ил- 114 самолётини и. ч. ва Ил-76 МФ самолётини таъмирлаш ҳуқуқини берадиган халқаро сертификатларни Тошкент авиасозларига топширди.
Ад.: Виноградов Р. И., Пономарев А. Н., Развитие самолётов мира, М., 1991; Рузметов А. Г., Крылья независимого Узбекистана, Т., 1999.
Зоир Шамсиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.