Avstraliya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 102–104-b. — ziyouz.com
Avstraliya (lot. australis — janubiy) — Jan. yarim şarda joylaşgan materik.
Umumiy ma'lumot. A. şim.dan jan. ga 10°4G (York börni) b-n 394 G (Jan.- Şarqiy burun) j.k.lar oraliğida 3200 km ga, ğarbdan şarqqa 4100 km ga 113°05' şq.u. (Stip-Poynt börni) b-n 153°34' (Bayron börni) şq.u.lar oraliğida çözilgan. Mayd. 7682 ming km2 (Tasmaniya, Kenguru, Melvill va b. orollar b-n 7704,5 ming km2 ga yaqin). A.— materiklar içida eng kiçigi. Jan. tropik çiziği A.ning deyarli örtasidan kesib ötadi. Materikni ğarb, şimol va jan. dan Hind okeani, şarqdan Tinç okean dengizlari örab turadi. Qirğoqlari unçalik egri-bugri emas, şim.da Karpentariya, jan.da Katta Avstraliya qöltiqlari bor. Katta yarim orollari — şim.da Arnemlend va Keyp-York. Tasmaniya oroli A.dan kengligi 224 km li Base böğozi orqali ajralib turadi. A. şim.da yirik orollardan Yangi Gvineya joylaşgan. A.ning şarqiy sohili böylab behisob marjon orollaridan taşkil topgan Katta Tösiq rifi 2300 km masofaga çözilib yotadi.
Tabiati. Orografiyasi. A. relyefining aksariyat qismi tekislik. Dengiz sathidan örtaça balandligi (215 m) jihatidan A. materiklar içida eng past. Yer yuzasi 95% ining mutlaq bal. 600 m dan oşmaydi. Yirik orografik qismlari: 1) Ğarbiy Avstraliya yassi toğligi — örtaça mutlaq bal. 400—500 m, tizmalar va supa toğlardan iborat; 2) Markaziy payettekislik — köp qismining mutlaq bal. 100 m ga yetmaydi. A.ning eng past nuqtasi ham (—12 m) öşa yerdagi botiqda joylaşgan Eyr köli yonida; 3) Katta Suvayirgiç tizma (materik şarqida) — örtaça balandlikdagi ayrim-ayrim, çöqqilari yassi tizma toğlar. A.ning eng baland nuqtasi — Kossyuşko toği (2230 m) jan.dagi Avstraliya Alp toğlarida. A.ning hoz. relyefi asosan kembriygaça bölgan davrda vujudga kelgan va keskin tektonik özgarişlarga uçramagan, yer yuzasi uzoq davrlar içida yemirilib, natijada qoldiq toğlar b-n birga keng tekisliklar vujudga kelgan. Katta Suvayirğiç tizma yemirilgan paleozoy burmali toğlari örnida vujudga kelgan. Nallarbor tekisligida, Moviy toğlarda, Barkli va Aterton platolarida karst relyef şakllari uçraydi.
Geologik tuzilişi va foydali qazilmalari. A.ning aksari qismi Avstraliya platformasi oblastida joylaşgan, şarqiy qismi esa Şarqiy Avstraliya burmali geosinklinal mintaqasiga kiradi. Kembriydan avval vujudga kelgan platformaning materik zaminidagi kristall hamda metamorfik jinslari Ğarbiy plato, Tasman yeri, Ğarbiy Avstraliya qalqoni va b. joylarda yer yuzasiga çiqib qolgan; şarqda (Markaziy pasttekislikning ğarbida) esa quruqlik va köl yotqiziqlari ostida kömilib ketgan, şuningdek Şarqiy A. platformasida ham uçraydi. Yuqori paleozoyda va mezozoyning birinçi yarmida Avstraliya platformasi qad. Gondvana materigi b-n tutaş bölgan. Uçlamçi davr oxiri va törtlamçi davrda röy bergan tektonik harakatlar A.ni Yangi Gvineya o., Malayya arxipelagining şarqiy orollari va Tasmaniyadan ajratib yuborib, materikni hoz. qiyofasiga keltirgan.
Avstraliya platformasi oltin va polimetallga, temir rudasi va boksitga boy, Flinders tizmasida uran va radiy rudalari uçraydi. A. şarqida toşkömir va qönğir kumir konlari bor. Katta Artezian havzasi, Viktoriya ştati sohillarida neft va gaz topilgan.
Iqlimi. A.ning şim. qismi (20° j.k. gaça) ekvatorial mussonli, örta katta qismi (20°—30° j.k. lar oraliği) tropik çöl va jan.-ğarbiy çekkasi qişda yoğin köproq yoğadigan subtropik iqlimli mintaqalarga kiradi. A. Jan. yarim şardagi eng issiq quruqlik, uning 2/3 qismi çöl va çala çöllardan iborat. Qirğoqlardan materik içkarisiga tomon yoğin miqdori tez kamayib boradi, lekin köp yillik yoğinsiz davrlar bölmaydi. Yozda (dek.—fev.) quruqlik ğoyat qizib (t-ra 36° dan ortadi) materik ustida past bosim oblasti vujudga keladi, uning jan. çekkalaridagina baland bosim qaror topadi, şu sababli jan.-ğarbda va Nallarbor tekisligida yogin tuşmaydi. T-raning mavsumiy özgarişi asosan tropik va subtropik mintaqalarning içki r-nlarida köproq namo-yon böladi. Yanv. oyida 40° dan yuqori issiq t-ralar şim.- ğarbda (Marbl-Bar) böladi. Mutlaq maksimum t-ra 53,1° Klonkarrida (Kvinslend) kuzatilgan. Mutlaq minimum t-ra A. ning içki r-nlarida — 4,6°gaça tuşadi. Faqat Avstraliya Alp toğlarida sovuq barqarorroq bölib turadi. U yerda — 22°gaça sovuq qayd qilingan. Tekisliklarda tuproqning yuza qatlami ahyonahyondagina muzlaydi. Yil davomida ikkita mavsum — quruq va yoğingarçilik mavsumlari kuzatiladi. Murrey tekisliklarida momaqaldiroqli jalalar, jan.- şarqdagi toğlarda musson yomğirlari yoğadi. Şarqiy sohilning köp qismida iqlim tropik dengiz iqlimi, issiq. Şimolda yoğinlarni şim.-ğarbiy mussonlar keltiradi. Bu yerda yoğin sohilda 1500 mm, 10°— 20° j.k.da 400—500 mm. A. da eng köp yoğin (2243 mm) Kernsda yoğadi. Eng kam yoğin (300—250 mm) materik ğarbida yoğadi. Katta Suvayirğiç tizmasi Tinç okeandan esuvçi iliq va nam şamollarni tösib, A.ning şarqiy sohili va içki r-nlarida yoğin taqsimotini murakkablaştiradi. Qişda (iyun— avg.) A.ning ayniqsa jan. va jan.-şarqiy qismlari sovib (12°, 5°), yuqori bosim oblasti tarkib topadi.
Içki suvlari. A.ning60% mayd. oqmas içki havzaga, 7% Tinç okean va 33% Hind okeani havzasiga mansub. A. da oqar suvlar köp emas. Okeanga quyiladigan daryolar qisqa, toğlardan boşlanadi, suv miqdori doimiy emas. Eng sersuv daryosi Murrey (Marri), yirik irmoği — Darling. Içki berk havzani kesib ötuvçi quruq özan (krik)lar köp, ularda faqat yoğingarçilik vaqtlaridagina suv oqadi. A. çöllaridagi suvlar şör. Yer osti suvlari köpinça minerallaşgan, zaxirasi katta. Ular bir neça artezian havzada töplangan, bunday suv 200 m, ba'zan 500 m gaça çuqurlikdan çiqadi. Şör köllar içida eng yirigi Eyrning yozda maydoni ba'zan 15000 km2 ga yetadi. Undan jan.da Torrens, Gerdner, Ğarbiy platoda Amadiyes köllari bor. A. yer osti suvlariga boy. Umumiy mayd. 4800 ming km2 ni taşkil qilgan 33 ta artezian hav-zasi mavjud; bulardan eng yiriklari — Katta Artezian, Murrey, Morton-Klarens, Yukla, Offiser, Jorjina. Yer osti suvlaridan qurğoqçil r-nlarda suğoriş, sanoat va transport ehtiyojlari uçun foydalaniladi.
Tuproq va ösimliklari. A.ning organik dunyosi bör davri örtalaridan boşlab boşqa quruqliklardan ajralgan holda rivoj topgan, şuning uçun flora tarkibida endemik turlar köp (75%). A. maxsus flora oblastini taşkil qilgan (q. Avstraliya floristik dunyosi). Içki A.ning katta qismi qumli va toşloq çöllar (Katta Qumli çöl, Viktoriya va Gibson çöllari) b-n band. Çöllarni böz va jigarrang böz tuproqli, asosan evkalipt va akatsiya butalaridan iborat tikanakli qalin çakalakzorlar b-n qoplangan çala çöllar örab olgan. Bir oz sernamroq çala çöllar butazor — skreblar b-n band. Çala çöl va savannalardan tabiiy yaylov sifatida foydalaniladi. Bör davriga kadar A.ning Jan. Amerika va Afrika b-n quruqlik orqali tutaşganligini proteylar va ba'zi igna barglilarning umumiy oilaga mansubligi tasdiqlaydi. Şim., şarq, jan.-şarq va jan.-ğarbda yoğin miqdori orta boradi va bu yerlarda qizğiş-qönğir va qizil tuproqli savannalar uçraydi. Materikning şim.-şarqi doimiy yaşil tropik örmonlar b-n, jan.-şarqi evkaliptli subtropik örmonlar b-n qoplangan. Çala çöl va savannalar yaylov ahamiyatiga ega. Tovar mahsulot beruvçi örmonlar A. maydonining qariyb 2%ini taşkil qiladi.
Hayvonot dunyosi. A. faunasi öziga xos bölganligidan uni alohida Avstraliya zoogeografik oblastita ajratilgan. A. faunasida yuksak sut emizuvçi hayvonlar (odamlar çetdan keltirgan dingo itidan taşkari) deyarli yöq. Materikda mezozoy va uçlamçi davr faunasining vakillari hozirgaça saqlangan. Mac, tuxum qöyuvçi sut emizuvçilardan yexidna va ördakburun, baliqlardan ikki xil nafas oluvçi seratod, qopçiqli sut emizuvçilardan kenguru, ayiklar (koala) va b. A.ning köp yovvoyi hayvonlari odamlarning xöjalik faoliyati va tartibsiz ov qilişi natijasida kamayib ketgan. A. uçun tipik quşlar: kakadu tötisi, emu tuyaquşi, katta oyokli tovuqlar, qora oqquş, jannatquş, tovusdum va b. Yevropadan xonaki hayvonlar keltirilgan.
Tabiat rayonlari. A.ning tekislik qismlaridagi subekvatorial, tropik va subtropik mintaqalarida geografik zonallik yaqqol körinadi. Yillik yoğin miqdori 200—250 mm bölgan çöl zonasi katta maydonni egallagan. Plato va yassi toğliklar toşloq çöllardan iborat. Avstraliya Alp toğlarida balandlik landşaft mintaqalari aniq namoyon bölgan. A.ning tabiiy landşaftlari odamlar tomonidan juda özgartirib yuborilgan. Tabiatni qöriqlaş köproq Jan. A. da yaxşi yölga qöyilgan. Maunt Buffalo, Kossyuşko, Saut-Uest (Tasmaniya o.), Uayperfild va Uilsons-Promontori, Eungella va b. milliy parklari bor.
Kaşf etilişi va tadqiq qiliniş tarixi.A. haqidagi dastlabki noaniq ma'lumotlar yevropaliklarga portugal dengizçilari orqali 16-a. da yetib kelgan. Ammo A. ning şim. qismlarini ba'zi bir indonez qabilalari qadimdan bilişgan bölsa ke-rak. A.ni 1606 y.da gollandiyalik V. Yanszon kaşf qilgan va Yangi Gollandiya deb atagan. Bir neça oydan söng ispaniyalik L. Torres A.ning Keyp-York ya.o. şimolidagi böğozdan suzib ötdi. Bu böğoz keyinçalik uning nomiga qöyilgan. Yava o.ga qatnab turgan golland dengizçilari 1640 y.da materikning ğarbiy, qisman şim. va jan. sohillarini kaşf etgan. 1642 y.da Tasman A. dan janubroqda suzib, Tasmaniya o.ni topdi va materikning Antarktidadan uzoqda joylaşganligini isbot etdi. J. Kuk 1770 y.da A.ning şarqiy sohillarini kaşf etdi va uni Yangi Jan. Uels deb atadi. M. Flinders va N. Boden tadqiqotlari b-n A. jan. sohillarining kaşf etilişi tuğallandi. M. Flinders materikni Avstraliya («Janubiy Yer») deb atadi va 19-a.dan şu nom b-n maşhur bölib qoldi. A. ning içki qismi yevropaliklarning çorva mollari uçun yaylov va suv qidiriş maqsadlarida örganiddi. Köpdan-köp geografik tadqiqotlar natijasida butun A.ning tabiat boyliklari asosan örganib bölindi. Bu esa qit'aning xöjalik jihatdan tez özlaştirilişiga olib keldi. Keyingi vaqtlarda qazilma boyliklar qidi-rib topiş borasida xususiy tadqiqotlar olib borilmoqda. A.da Avstraliya davlati joylaşgan.
Ad.: Qit'alar tabiiy geografiyasi, T., 1967; Muxin G. I, Avstraliya i Okeaniya, M., 1967; Svet Ya. M., Istoriya otkritiya i issledovaniya Avstralii i Okeanii, M., 1966.
Q.: Avstraliya floristik dunyosi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АВСТРАЛИЯ (лот. australis — жанубий) — Жан. ярим шарда жойлашган материк.
Умумий маълумот. А. шим.дан жан. га 10°4Г (Йорк бўрни) б-н 394 Г (Жан.- Шарқий бурун) ж.к.лар оралиғида 3200 км га, ғарбдан шарққа 4100 км га 113°05’ шқ.у. (Стип-Пойнт бўрни) б-н 153°34’ (Байрон бўрни) шқ.у.лар оралиғида чўзилган. Майд. 7682 минг км2 (Тасмания, Кенгуру, Мелвилл ва б. ороллар б-н 7704,5 минг км2 га яқин). А.— материклар ичида энг кичиги. Жан. тропик чизиғи А.нинг деярли ўртасидан кесиб ўтади. Материкни ғарб, шимол ва жан. дан Ҳинд океани, шарқдан Тинч океан денгизлари ўраб туради. Қирғоқлари унчалик эгри-бугри эмас, шим.да Карпентария, жан.да Катта Австралия қўлтиқлари бор. Катта ярим ороллари — шим.да Арнемленд ва Кейп-Йорк. Тасмания ороли А.дан кенглиги 224 км ли Басе бўғози орқали ажралиб туради. А. шим.да йирик ороллардан Янги Гвинея жойлашган. А.нинг шарқий соҳили бўйлаб беҳисоб маржон оролларидан ташкил топган Катта Тўсиқ рифи 2300 км масофага чўзилиб ётади.
Табиати. Орографияси. А. рельефининг аксарият қисми текислик. Денгиз сатҳидан ўртача баландлиги (215 м) жиҳатидан А. материклар ичида энг паст. Ер юзаси 95% ининг мутлақ бал. 600 м дан ошмайди. Йирик орографик қисмлари: 1) Ғарбий Австралия ясси тоғлиги — ўртача мутлақ бал. 400—500 м, тизмалар ва супа тоғлардан иборат; 2) Марказий паеттекислик — кўп қисмининг мутлақ бал. 100 м га етмайди. А.нинг энг паст нуқтаси ҳам (—12 м) ўша ердаги ботиқда жойлашган Эйр кўли ёнида; 3) Катта Сувайиргич тизма (материк шарқида) — ўртача баландликдаги айрим-айрим, чўққилари ясси тизма тоғлар. А.нинг энг баланд нуқтаси — Косцюшко тоғи (2230 м) жан.даги Австралия Альп тоғларида. А.нинг ҳоз. рельефи асосан кембрийгача бўлган даврда вужудга келган ва кескин тектоник ўзгаришларга учрамаган, ер юзаси узоқ даврлар ичида емирилиб, натижада қолдиқ тоғлар б-н бирга кенг текисликлар вужудга келган. Катта Сувайирғич тизма емирилган палеозой бурмали тоғлари ўрнида вужудга келган. Налларбор текислигида, Мовий тоғларда, Баркли ва Атертон платоларида карст рельеф шакллари учрайди.
Геологик тузилиши ва фойдали қазилмалари. А.нинг аксари қисми Австралия платформаси областида жойлашган, шарқий қисми эса Шарқий Австралия бурмали геосинклиналь минтақасига киради. Кембрийдан аввал вужудга келган платформанинг материк заминидаги кристалл ҳамда метаморфик жинслари Ғарбий плато, Тасман ери, Ғарбий Австралия қалқони ва б. жойларда ер юзасига чиқиб қолган; шарқда (Марказий пасттекисликнинг ғарбида) эса қуруқлик ва кўл ётқизиқлари остида кўмилиб кетган, шунингдек Шарқий А. платформасида ҳам учрайди. Юқори палеозойда ва мезозойнинг биринчи ярмида Австралия платформаси қад. Гондвана материги б-н туташ бўлган. Учламчи давр охири ва тўртламчи даврда рўй берган тектоник ҳаракатлар А.ни Янги Гвинея о., Малайя архипелагининг шарқий ороллари ва Тасманиядан ажратиб юбориб, материкни ҳоз. қиёфасига келтирган.
Австралия платформаси олтин ва полиметаллга, темир рудаси ва бокситга бой, Флиндерс тизмасида уран ва радий рудалари учрайди. А. шарқида тошкўмир ва қўнғир кумир конлари бор. Катта Артезиан ҳавзаси, Виктория штати соҳилларида нефть ва газ топилган.
Иқлими. А.нинг шим. қисми (20° ж.к. гача) экваториал муссонли, ўрта катта қисми (20°—30° ж.к. лар оралиғи) тропик чўл ва жан.-ғарбий чеккаси қишда ёғин кўпроқ ёғадиган субтропик иқлимли минтақаларга киради. А. Жан. ярим шардаги энг иссиқ қуруқлик, унинг 2/3 қисми чўл ва чала чўллардан иборат. Қирғоқлардан материк ичкарисига томон ёғин миқдори тез камайиб боради, лекин кўп йиллик ёғинсиз даврлар бўлмайди. Ёзда (дек.—фев.) қуруқлик ғоят қизиб (т-ра 36° дан ортади) материк устида паст босим области вужудга келади, унинг жан. чеккаларидагина баланд босим қарор топади, шу сабабли жан.-ғарбда ва Налларбор текислигида ёгин тушмайди. Т-ранинг мавсумий ўзгариши асосан тропик ва субтропик минтақаларнинг ички р-нларида кўпроқ намо-ён бўлади. Янв. ойида 40° дан юқори иссиқ т-ралар шим.- ғарбда (Марбл-Бар) бўлади. Мутлақ максимум т-ра 53,1° Клонкаррида (Квинсленд) кузатилган. Мутлақ минимум т-ра А. нинг ички р-нларида — 4,6°гача тушади. Фақат Австралия Альп тоғларида совуқ барқарорроқ бўлиб туради. У ерда — 22°гача совуқ қайд қилинган. Текисликларда тупроқнинг юза қатлами аҳёнаҳёндагина музлайди. Йил давомида иккита мавсум — қуруқ ва ёғингарчилик мавсумлари кузатилади. Муррей текисликларида момақалдироқли жалалар, жан.- шарқдаги тоғларда муссон ёмғирлари ёғади. Шарқий соҳилнинг кўп қисмида иқлим тропик денгиз иқлими, иссиқ. Шимолда ёғинларни шим.-ғарбий муссонлар келтиради. Бу ерда ёғин соҳилда 1500 мм, 10°— 20° ж.к.да 400—500 мм. А. да энг кўп ёғин (2243 мм) Кэрнсда ёғади. Энг кам ёғин (300—250 мм) материк ғарбида ёғади. Катта Сувайирғич тизмаси Тинч океандан эсувчи илиқ ва нам шамолларни тўсиб, А.нинг шарқий соҳили ва ички р-нларида ёғин тақсимотини мураккаблаштиради. Қишда (июнь— авг.) А.нинг айниқса жан. ва жан.-шарқий қисмлари совиб (12°, 5°), юқори босим области таркиб топади.
Ички сувлари. А.нинг60% майд. оқмас ички ҳавзага, 7% Тинч океан ва 33% Ҳинд океани ҳавзасига мансуб. А. да оқар сувлар кўп эмас. Океанга қуйиладиган дарёлар қисқа, тоғлардан бошланади, сув миқдори доимий эмас. Энг серсув дарёси Муррей (Марри), йирик ирмоғи — Дарлинг. Ички берк ҳавзани кесиб ўтувчи қуруқ ўзан (крик)лар кўп, уларда фақат ёғингарчилик вақтларидагина сув оқади. А. чўлларидаги сувлар шўр. Ер ости сувлари кўпинча минераллашган, захираси катта. Улар бир неча артезиан ҳавзада тўпланган, бундай сув 200 м, баъзан 500 м гача чуқурликдан чиқади. Шўр кўллар ичида энг йириги Эйрнинг ёзда майдони баъзан 15000 км2 га етади. Ундан жан.да Торренс, Гэрднер, Ғарбий платода Амадиес кўллари бор. А. ер ости сувларига бой. Умумий майд. 4800 минг км2 ни ташкил қилган 33 та артезиан ҳав-заси мавжуд; булардан энг йириклари — Катта Артезиан, Муррей, Мортон-Кларенс, Юкла, Оффисер, Жоржина. Ер ости сувларидан қурғоқчил р-нларда суғориш, саноат ва транспорт эҳтиёжлари учун фойдаланилади.
Тупроқ ва ўсимликлари. А.нинг органик дунёси бўр даври ўрталаридан бошлаб бошқа қуруқликлардан ажралган ҳолда ривож топган, шунинг учун флора таркибида эндемик турлар кўп (75%). А. махсус флора областини ташкил қилган (қ. Австралия флористик дунёси). Ички А.нинг катта қисми қумли ва тошлоқ чўллар (Катта Қумли чўл, Виктория ва Гибсон чўллари) б-н банд. Чўлларни бўз ва жигарранг бўз тупроқли, асосан эвкалипт ва акация буталаридан иборат тиканакли қалин чакалакзорлар б-н қопланган чала чўллар ўраб олган. Бир оз сернамроқ чала чўллар бутазор — скрэблар б-н банд. Чала чўл ва саванналардан табиий яйлов сифатида фойдаланилади. Бўр даврига кадар А.нинг Жан. Америка ва Африка б-н қуруқлик орқали туташганлигини протейлар ва баъзи игна барглиларнинг умумий оилага мансублиги тасдиқлайди. Шим., шарқ, жан.-шарқ ва жан.-ғарбда ёғин миқдори орта боради ва бу ерларда қизғиш-қўнғир ва қизил тупроқли саванналар учрайди. Материкнинг шим.-шарқи доимий яшил тропик ўрмонлар б-н, жан.-шарқи эвкалиптли субтропик ўрмонлар б-н қопланган. Чала чўл ва саванналар яйлов аҳамиятига эга. Товар маҳсулот берувчи ўрмонлар А. майдонининг қарийб 2%ини ташкил қилади.
Ҳайвонот дунёси. А. фаунаси ўзига хос бўлганлигидан уни алоҳида Австралия зоогеографик областита ажратилган. А. фаунасида юксак сут эмизувчи ҳайвонлар (одамлар четдан келтирган динго итидан ташкари) деярли йўқ. Материкда мезозой ва учламчи давр фаунасининг вакиллари ҳозиргача сақланган. Mac, тухум қўювчи сут эмизувчилардан ехидна ва ўрдакбурун, балиқлардан икки хил нафас олувчи цератод, қопчиқли сут эмизувчилардан кенгуру, айиклар (коала) ва б. А.нинг кўп ёввойи ҳайвонлари одамларнинг хўжалик фаолияти ва тартибсиз ов қилиши натижасида камайиб кетган. А. учун типик қушлар: какаду тўтиси, эму туяқуши, катта оёкли товуқлар, қора оққуш, жаннатқуш, товусдум ва б. Европадан хонаки ҳайвонлар келтирилган.
Табиат районлари. А.нинг текислик қисмларидаги субэкваториал, тропик ва субтропик минтақаларида географик зоналлик яққол кўринади. Йиллик ёғин миқдори 200—250 мм бўлган чўл зонаси катта майдонни эгаллаган. Плато ва ясси тоғликлар тошлоқ чўллардан иборат. Австралия Альп тоғларида баландлик ландшафт минтақалари аниқ намоён бўлган. А.нинг табиий ландшафтлари одамлар томонидан жуда ўзгартириб юборилган. Табиатни қўриқлаш кўпроқ Жан. А. да яхши йўлга қўйилган. Маунт Буффало, Косцюшко, Саут-Уэст (Тасмания о.), Уайперфилд ва Уилсонс-Промонтори, Эунгелла ва б. миллий парклари бор.
Кашф этилиши ва тадқиқ қилиниш тарихи.А. ҳақидаги дастлабки ноаниқ маълумотлар европаликларга португал денгизчилари орқали 16-а. да етиб келган. Аммо А. нинг шим. қисмларини баъзи бир индонез қабилалари қадимдан билишган бўлса ке-рак. А.ни 1606 й.да голландиялик В. Янсзон кашф қилган ва Янги Голландия деб атаган. Бир неча ойдан сўнг испаниялик Л. Торрес А.нинг Кейп-Йорк я.о. шимолидаги бўғоздан сузиб ўтди. Бу бўғоз кейинчалик унинг номига қўйилган. Ява о.га қатнаб турган голланд денгизчилари 1640 й.да материкнинг ғарбий, қисман шим. ва жан. соҳилларини кашф этган. 1642 й.да Тасман А. дан жануброқда сузиб, Тасмания о.ни топди ва материкнинг Антарктидадан узоқда жойлашганлигини исбот этди. Ж. Кук 1770 й.да А.нинг шарқий соҳилларини кашф этди ва уни Янги Жан. Уэльс деб атади. М. Флиндерс ва Н. Боден тадқиқотлари б-н А. жан. соҳилларининг кашф этилиши туғалланди. М. Флиндерс материкни Австралия («Жанубий Ер») деб атади ва 19-а.дан шу ном б-н машҳур бўлиб қолди. А. нинг ички қисми европаликларнинг чорва моллари учун яйлов ва сув қидириш мақсадларида ўрганидди. Кўпдан-кўп географик тадқиқотлар натижасида бутун А.нинг табиат бойликлари асосан ўрганиб бўлинди. Бу эса қитъанинг хўжалик жиҳатдан тез ўзлаштирилишига олиб келди. Кейинги вақтларда қазилма бойликлар қиди-риб топиш борасида хусусий тадқиқотлар олиб борилмоқда. А.да Австралия давлати жойлашган.
Ад.: Қитъалар табиий географияси, Т., 1967; Мухин Г. И, Австралия и Океания, М., 1967; Свет Я. М., История открытия и исследования Австралии и Океании, М., 1966.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.