Avtomat
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 122-b. — ziyouz.com
Avtomat (yun. automatos — özi harakatlanuvçi) — 1) ma'lum işdagi barça jarayonlarni berilgan dastur böyiça kişining iştirokisiz özi bajaradigan qurilma. A.ni bir oz sozlab, ayrim hollarda nazorat qilib turiş kerak böladi. Avtomobil dvigatellari porşenini işlab çiqaradigan avtomatlaştirilgan z-dda metallni eritişdan tortib, to tayyor porşen oliş, porşenlarni saralaş va hatto yaşiklarga joylaşgaça barça işlarni A.lar bajaradi. Yarim A.larda ayrim operatsiya bajarilgaç, maşina öz-özidan töxtaydi, uni işçi yana yurgizib yuboradi. A. va yarim A.lar maşinasozlik, töqimaçilik, oziq-ovqat sanoatlarida, q.x.da keng qöllaniladi. Mas, paxta ekişda seyalkaning uyaga çigit taşlab beradigan qismi oddiy A. hisoblanadi.
A.lar texnologik (turli avtomatlaştirilgan agregatlar va b.), energetik (avtomatik asboblar, qurilmalar va b.), transport (avtomaşinist, avtopilot va b.), hisoblaş-yeçiş (hisoblaş maşinalari va b.), savdo (magazin-avtomat va b.), harbiy (avtomatik qurollar va b.), maişiy avtomatlar, öyin avtomatlari va b. turlarga bölinadi.
«Özi harakatlanadigan» mexanizmlar qadimdan ma'lum. Prujinali va mayatnikli soatlarning yaratilişi (17- a) A. rivojiga ança ta'sir etdi. A.dan sanoatda foydalaniş 18-a.ga — sanoat inqilobi davriga töğri keladi. Elektrotexnikaning rivojlanişi (19-a.) elektr yordamida harakatlanadigan A.ning paydo bölişiga olib keldi. Elektronikaning paydo bölişi (20-a.) b-n tamoman yangi elektron avtomatik qurilmalar va boşqaruvçi hisoblaş maşinalari paydo böldi. Şu tufayli A.ning imkoniyatlari va qöllaniliş sohalari borgan sari kengaymoqda; 2) kibernetikaning asosiy tuşunçalaridan biri; diskret (rakamli) axborotlarni diskret vaqt taktlari b-n qayta işlaydigan texnika va biologik tizimning mavhum modeli (q. Avtomatik boşqariş nazariyasi).
Q.: Avtomatik boşqariş nazariyasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АВТОМАТ (юн. automatos — ўзи ҳаракатланувчи) — 1) маълум ишдаги барча жараёнларни берилган дастур бўйича кишининг иштирокисиз ўзи бажарадиган қурилма. А.ни бир оз созлаб, айрим ҳолларда назорат қилиб туриш керак бўлади. Автомобиль двигателлари поршенини ишлаб чиқарадиган автоматлаштирилган з-дда металлни эритишдан тортиб, то тайёр поршень олиш, поршенларни саралаш ва ҳатто яшикларга жойлашгача барча ишларни А.лар бажаради. Ярим А.ларда айрим операция бажарилгач, машина ўз-ўзидан тўхтайди, уни ишчи яна юргизиб юборади. А. ва ярим А.лар машинасозлик, тўқимачилик, озиқ-овқат саноатларида, қ.х.да кенг қўлланилади. Мас, пахта экишда сеялканинг уяга чигит ташлаб берадиган қисми оддий А. ҳисобланади.
А.лар технологик (турли автоматлаштирилган агрегатлар ва б.), энергетик (автоматик асбоблар, қурилмалар ва б.), транспорт (автомашинист, автопилот ва б.), ҳисоблаш-ечиш (ҳисоблаш машиналари ва б.), савдо (магазин-автомат ва б.), ҳарбий (автоматик қуроллар ва б.), маиший автоматлар, ўйин автоматлари ва б. турларга бўлинади.
«Ўзи ҳаракатланадиган» механизмлар қадимдан маълум. Пружинали ва маятникли соатларнинг яратилиши (17- а) А. ривожига анча таъсир этди. А.дан саноатда фойдаланиш 18-а.га — саноат инқилоби даврига тўғри келади. Электротехниканинг ривожланиши (19-а.) электр ёрдамида ҳаракатланадиган А.нинг пайдо бўлишига олиб келди. Электрониканинг пайдо бўлиши (20-а.) б-н тамоман янги электрон автоматик қурилмалар ва бошқарувчи ҳисоблаш машиналари пайдо бўлди. Шу туфайли А.нинг имкониятлари ва қўлланилиш соҳалари борган сари кенгаймоқда; 2) кибернетиканинг асосий тушунчаларидан бири; дискрет (ракамли) ахборотларни дискрет вақт тактлари б-н қайта ишлайдиган техника ва биологик тизимнинг мавҳум модели (қ. Автоматик бошқариш назарияси).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.