Avtomobil transporti

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 137–138-b. — ziyouz.com

Avtomobil transporti -yuk va yölovçilarni relssiz yöllarda taşişga möljallangan transport turi. Xalq xöjaligining barça tarmoqlarida keng foydalaniladi. Bajaradigan işiga qarab umumiy foydalanilmaydigan (ayrim korxonalar, taşkilotlar uçun xizmat qiladigan) A.t. hamda qaysi taşkilotga mansubligidan qat'i nazar yölovçi va yuk taşuvçi umumiy foydalanişdagi A.t. ga bölinadi. Şuningdek şaxsiy foydalanişdagi yengil va yuk avtomobillari, avtobuslar ham mavjud (q. Avtomobil). Avtomobillarning har qanday yöllarda yura olişi, yölni tez özgartira olişi, yuk ortiş va tuşiriş joylariga bevosita bora olişi, yuk hamda yölovçilarni bir transport turidan ikkinçisiga ötkazmay taşişga imkon beradi. Natijada yölovçi va yuk taşiş tezlaşadi. A.t. sanoat va q.x., markazlaşgan tartibda xalqaro, şaharlararo va mahalliy yöllarda taşişda qöllaniladi. A.t. aviatsiya, dengiz va daryo transporti, şuningdek t.y. transporti b-n uzviy boğlangan. A.t. unça uzoq bölmagan masofalar uçun foydalanişda eng qulay transport turi hisoblanadi. Şu b-n birga boşqa transport turlarida taşiş noqulay bölgan yuklar, xususan, tez buziladigan mahsulotlarni uzoq, masofalarga tez va qulay yetkazib berişda ham köp foydalaniladi.

A.t. 19-a. oxirida paydo böldi, 20-a. ning 20-y.laridan qisqa masofalarga yuk va yölovçi taşişda t. y. va daryo transporti b-n raqobat qila boşladi. Avtomobil sanoatining rivojiga qarab, tez sur'atlarda taraqqiy etdi. Mamlakatlar avtomobil parkining asosiy qismi yirik ixtisoslaştirilgan yuk va yölovçi taşiş korxonalari va birlaşmalari tarkibiga kiradi. Bu esa mehnat unumdorligini yuqori sur'atlarda östiriş va A.t. vositalaridan samarali foydalanişni ta'minlaydi.

Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda taşilgan yuklarning umumiy hajmida A.t. hissasi katta salmoqqa ega. Buyuk Britaniya, Fransiya, GFR, Yaponiya, Kanada, Rossiyada A.t. taraqiy etgan. AQŞda yuk avtomobil parki turli sanoat va savdo kompaniyalari, korxonalar va ayrim şaxlarga tegişli bölib, jami avtotransport vositalarining 10% umumiy foydalanişdagi yuk taşiş kompaniyalariga töğri keladi.

Özbekistonda A.T. 20-a. boşlarida paydo böldi, unga qadar ot-ulov asosiy transport vositasi bölgan. Dastlabki avtobus katnovi 1906 y.da Farğona — Marğilon marşrutida yölga qöyilgan. Toşkentda birinçi avtobus 1909 y.dek. da qatnay boşladi, 1910 y. çet ellarda işlab çiqarilgan 8 ta kiçik va 1 ta 40 örinli avtobus işladi.

1921 y.da A.t. ixtiyorida 40 yengil va 15 yuk avtomobili hamda Toşkent avtomobil ta'mirlaş ustaxonasi bölgan. 30-y.larda A.t. rivojlanişi b-n qattiq qoplamali yöllar qurilişi boşlandi, ta'mirlaş va texnik xizmat körsatiş korxonalari, kadrlar tayyorlaydigan öquv yurtlari oçildi. 1939 y. 25 iyulda Özbekiston Avtomobil transporti xalq komissarligi taşkil etildi. 50-y. larda avtotransportda yuk va yölovçilar taşiş ösdi. 60—80-y.larda respublikada avtotransport vositalarining tur tarkibi köpaydi. 1991 y.ga qadar Özbekiston xalq xöjaligida asosan Rossiya («ZIL», «Moskviç» — Moskva ş.; «GAZ» yuk va «Volga» yengil avtomobillari — Nijniy Novgorod ş.; «KamAZ» — Naberejniye Çelni ş.; «Jiguli» — Tolyatti ş.; «UAZ» — Ulyanovsk ş.; «Ural» — Çelyabinsk vil. Miass ş.; «PAZ» — Pavlovo ş.), Ukraina («LAZ» — Lvov ş.; «KrAZ» — Kremençuk ş.; «ZAZ» — Zaporojye ş.), Belorussiya («MAZ» — Minsk ş.; «BelAZ» — Jodino ş.), Gruziya («KAZ» — Kutaisi ş.) respublikalarida işlab çiqarilgan yuk va yengil avtomobillari, avtobuslari işlatildi. ÖzRning yuk maşinalari saroylarida vazifasiga köra ixtisoslaştirilgan (öt öçiriş, un, paxta, don, quriliş materiallarini taşiş, sanitariya va b.) avtomobillar bor. Respublikada xalq xöjaligining sanoat, q.x., quriliş, suv xöjaligi, aloqa, savdo, soğliqni saqlaş, kommunal xöjaligi, madaniyat, mudofaa va b. tarmoqlarida ixtisoslaştirilgan yirik avtotransport korxonalari mavjud. Ular vazifasiga köra umumiy foydalanilmaydigan içki işlab çiqariş A.t.ga kiradi.

ÖzR da yölovçilar taşişga möljallangan 14,7 ming avtobus, 5 mingdan köproq yengil taksi maşinalari işladi. Respublika böyiça 2892 avtobus marşrutlarida (jumladan 593 şahar, 1768 şahar atrofi, 532 şaharlararo, 142 xalqaro) avtobuslar qatnadi. Avtobuslar b-n xar kuni 5 mln.ga yaqin yölovçi taşiladi, 27avtovokzal, 120 avtostansiya xizmat körsatadi. Faqat şaharlardagi avtobus marşrutlarida turli markadagi 3 mingga yaqin avtobus qatnaydi (1999). 1996 y.da ÖzR da jami transport turlari yuk oborotining 28,9% A.t. hissasiga töğri keldi, yuk oboroti 8135,3 mln.tkm, taşilgan yuk 733,2 mln.t, 1t yuk taşişning örtaça masofasi 10,1 km böldi; avtobuslarda 22779 mln. yölovçi, yengil taksilarda 62,7 mln. yölovçi taşildi.

Özbekiston xalq xöjaligi tasarrufida turli maqsadlardagi va markadagi 199,7 ming yuk avtomobillari (uning 55 mingdan ortiqroği özi ağdaruvçi), 35,4 ming avtobuslar, 45,9 ming yengil avtomaşinalar xizmat körsatadi (1995).

90-y.lar boşidan aholiga yengil avtomobillardan taşqari yuk avtomobillari hamda avtobuslarni sotib olişga ruxsat berilişi natijasida şaxsiy avtotransport soni va tur tarkibida ham jiddiy ösiş kuzatildi. Respublikada fuqarolarning mulki bölgan va mamlakatda hamda çet ellarda işlab çiqarilgan 788,2 ming yengil, 16,9 ming yuk avtomobillari, 2,6 ming avtobuslar, 419,1 ming mototransport (mototsikl, motoroller va b.) vositalari bor (1995). 1996 y.da Özbekistonning har 1000 aholisiga 43 ta yengil avtomobil töğri keldi (ulardan 39 tasi şaxsiy foydalanişda).

Umumiy foydalaniladigan yuk va yölovçilar taşuvçi A.t.ning yirik korxonalari «Özavtotrano davlat-aksiyadorlik korloratsiyasi (1993) tarkibiga kiradi (respublika yuk avtoparkining 14%, avtobus parkining 46,8%; 1999).

Tarmoq korxonalari uçun texnik xodimlar 12 mutaxassislik böyiça Toşkent avtomobil va yöllar in-ti (1972) da, Qöqon (1945), Nukus (1965), Buxoro (1969), Urganç (1981), Toşkent (1986) avtomobil va yöllar texnikumlarida tayyorlanadi. Avtomobil transportining nazariy-amaliy masalalari, ilğor texnologiya va fan yutuqlari tarğiboti «Özbekiston avtotransporti» jur. (1993; rus tilida), «Özbekiston avtomobilçisi» (1990; özbek va rus tillarida) gaz.da yoritiladi.

Baxtiyor Avazov.

Q.: Avtomobil

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АВТОМОБИЛЬ ТРАНСПОРТИ -юк ва йўловчиларни рельссиз йўлларда ташишга мўлжалланган транспорт тури. Халқ хўжалигининг барча тармоқларида кенг фойдаланилади. Бажарадиган ишига қараб умумий фойдаланилмайдиган (айрим корхоналар, ташкилотлар учун хизмат қиладиган) А.т. ҳамда қайси ташкилотга мансублигидан қатъи назар йўловчи ва юк ташувчи умумий фойдаланишдаги А.т. га бўлинади. Шунингдек шахсий фойдаланишдаги енгил ва юк автомобиллари, автобуслар ҳам мавжуд (қ. Автомобиль). Автомобилларнинг ҳар қандай йўлларда юра олиши, йўлни тез ўзгартира олиши, юк ортиш ва тушириш жойларига бевосита бора олиши, юк ҳамда йўловчиларни бир транспорт туридан иккинчисига ўтказмай ташишга имкон беради. Натижада йўловчи ва юк ташиш тезлашади. А.т. саноат ва қ.х., марказлашган тартибда халқаро, шаҳарлараро ва маҳаллий йўлларда ташишда қўлланилади. А.т. авиация, денгиз ва дарё транспорти, шунингдек т.й. транспорти б-н узвий боғланган. А.т. унча узоқ бўлмаган масофалар учун фойдаланишда энг қулай транспорт тури ҳисобланади. Шу б-н бирга бошқа транспорт турларида ташиш ноқулай бўлган юклар, хусусан, тез бузиладиган маҳсулотларни узоқ, масофаларга тез ва қулай етказиб беришда ҳам кўп фойдаланилади.

А.т. 19-а. охирида пайдо бўлди, 20-а. нинг 20-й.ларидан қисқа масофаларга юк ва йўловчи ташишда т. й. ва дарё транспорти б-н рақобат қила бошлади. Автомобиль саноатининг ривожига қараб, тез суръатларда тараққий этди. Мамлакатлар автомобиль паркининг асосий қисми йирик ихтисослаштирилган юк ва йўловчи ташиш корхоналари ва бирлашмалари таркибига киради. Бу эса меҳнат унумдорлигини юқори суръатларда ўстириш ва А.т. воситаларидан самарали фойдаланишни таъминлайди.

Бозор иқтисодиёти ривожланган мамлакатларда ташилган юкларнинг умумий ҳажмида А.т. ҳиссаси катта салмоққа эга. Буюк Британия, Франция, ГФР, Япония, Канада, Россияда А.т. тарақий этган. АҚШда юк автомобиль парки турли саноат ва савдо компаниялари, корхоналар ва айрим шахларга тегишли бўлиб, жами автотранспорт воситаларининг 10% умумий фойдаланишдаги юк ташиш компанияларига тўғри келади.

Ўзбекистонда А.Т. 20-а. бошларида пайдо бўлди, унга қадар от-улов асосий транспорт воситаси бўлган. Дастлабки автобус катнови 1906 й.да Фарғона — Марғилон маршрутида йўлга қўйилган. Тошкентда биринчи автобус 1909 й.дек. да қатнай бошлади, 1910 й. чет элларда ишлаб чиқарилган 8 та кичик ва 1 та 40 ўринли автобус ишлади.

1921 й.да А.т. ихтиёрида 40 енгил ва 15 юк автомобили ҳамда Тошкент автомобиль таъмирлаш устахонаси бўлган. 30-й.ларда А.т. ривожланиши б-н қаттиқ қопламали йўллар қурилиши бошланди, таъмирлаш ва техник хизмат кўрсатиш корхоналари, кадрлар тайёрлайдиган ўқув юртлари очилди. 1939 й. 25 июлда Ўзбекистон Автомобиль транспорти халқ комиссарлиги ташкил этилди. 50-й. ларда автотранспортда юк ва йўловчилар ташиш ўсди. 60—80-й.ларда республикада автотранспорт воситаларининг тур таркиби кўпайди. 1991 й.га қадар Ўзбекистон халқ хўжалигида асосан Россия («ЗИЛ», «Москвич» — Москва ш.; «ГАЗ» юк ва «Волга» енгил автомобиллари — Нижний Новгород ш.; «КамАЗ» — Набережние Челни ш.; «Жигули» — Толятти ш.; «УАЗ» — Ульяновск ш.; «Урал» — Челябинск вил. Миасс ш.; «ПАЗ» — Павлово ш.), Украина («ЛАЗ» — Львов ш.; «КрАЗ» — Кременчук ш.; «ЗАЗ» — Запорожье ш.), Белоруссия («МАЗ» — Минск ш.; «БелАЗ» — Жодино ш.), Грузия («КАЗ» — Кутаиси ш.) республикаларида ишлаб чиқарилган юк ва енгил автомобиллари, автобуслари ишлатилди. ЎзРнинг юк машиналари саройларида вазифасига кўра ихтисослаштирилган (ўт ўчириш, ун, пахта, дон, қурилиш материалларини ташиш, санитария ва б.) автомобиллар бор. Республикада халқ хўжалигининг саноат, қ.х., қурилиш, сув хўжалиги, алоқа, савдо, соғлиқни сақлаш, коммунал хўжалиги, маданият, мудофаа ва б. тармоқларида ихтисослаштирилган йирик автотранспорт корхоналари мавжуд. Улар вазифасига кўра умумий фойдаланилмайдиган ички ишлаб чиқариш А.т.га киради.

ЎзР да йўловчилар ташишга мўлжалланган 14,7 минг автобус, 5 мингдан кўпроқ енгил такси машиналари ишлади. Республика бўйича 2892 автобус маршрутларида (жумладан 593 шаҳар, 1768 шаҳар атрофи, 532 шаҳарлараро, 142 халқаро) автобуслар қатнади. Автобуслар б-н хар куни 5 млн.га яқин йўловчи ташилади, 27автовокзал, 120 автостанция хизмат кўрсатади. Фақат шаҳарлардаги автобус маршрутларида турли маркадаги 3 мингга яқин автобус қатнайди (1999). 1996 й.да ЎзР да жами транспорт турлари юк оборотининг 28,9% А.т. ҳиссасига тўғри келди, юк обороти 8135,3 млн.ткм, ташилган юк 733,2 млн.т, 1т юк ташишнинг ўртача масофаси 10,1 км бўлди; автобусларда 22779 млн. йўловчи, енгил таксиларда 62,7 млн. йўловчи ташилди.

Ўзбекистон халқ хўжалиги тасарруфида турли мақсадлардаги ва маркадаги 199,7 минг юк автомобиллари (унинг 55 мингдан ортиқроғи ўзи ағдарувчи), 35,4 минг автобуслар, 45,9 минг енгил автомашиналар хизмат кўрсатади (1995).

90-й.лар бошидан аҳолига енгил автомобиллардан ташқари юк автомобиллари ҳамда автобусларни сотиб олишга рухсат берилиши натижасида шахсий автотранспорт сони ва тур таркибида ҳам жиддий ўсиш кузатилди. Республикада фуқароларнинг мулки бўлган ва мамлакатда ҳамда чет элларда ишлаб чиқарилган 788,2 минг енгил, 16,9 минг юк автомобиллари, 2,6 минг автобуслар, 419,1 минг мототранспорт (мотоцикл, мотороллер ва б.) воситалари бор (1995). 1996 й.да Ўзбекистоннинг ҳар 1000 аҳолисига 43 та енгил автомобиль тўғри келди (улардан 39 таси шахсий фойдаланишда).

Умумий фойдаланиладиган юк ва йўловчилар ташувчи А.т.нинг йирик корхоналари «Ўзавтотрано давлат-акциядорлик корлорацияси (1993) таркибига киради (республика юк автопаркининг 14%, автобус паркининг 46,8%; 1999).

Тармоқ корхоналари учун техник ходимлар 12 мутахассислик бўйича Тошкент автомобиль ва йўллар ин-ти (1972) да, Қўқон (1945), Нукус (1965), Бухоро (1969), Урганч (1981), Тошкент (1986) автомобиль ва йўллар техникумларида тайёрланади. Автомобиль транспортининг назарий-амалий масалалари, илғор технология ва фан ютуқлари тарғиботи «Ўзбекистон автотранспорти» жур. (1993; рус тилида), «Ўзбекистон автомобилчиси» (1990; ўзбек ва рус тилларида) газ.да ёритилади.

Бахтиёр Авазов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.