Avtomobil
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 130–132-b. — ziyouz.com
Avtomobil (avto ... va lot. mobilis — harakatçan) — dvigatel yordamida harakatga keltiriladigan relssiz transport vositasi. Yölovçilar va yuk taşişga möljallangan.
1751 — 52 y.larda Nijniy Novgorod gubernyasi (Rossiya) dehqoni Leontiy Şamşurenkov ikki kişi oyoği b-n yurgiziladigan «öziyurar aravaça» qurdi. I. P. Kulibin bir qança muhim mexanizmlarni, mas, uzatmalar qutisini taklif qildi. Buğ maşinasi paydo bölgandan keyin ixtiroçilar undan mexanik aravada foydalanişga harakat qildilar.
1769 — 70 y.larda fransuz harbiy muhandisi N. J. Kyuno artilleriya töplari uçun 3 ğildirakli buğ aravasi qurdi. Algliyada 1802 y.da Trevitnik buğ maşinasi örnatilgan A. qurdi. 1830 y.da rus ustasi K. Yankeviç buğ A.lariga temirdan yasalgan 100 dan ortiq gaz quvurli buğ qozoni örnatişni taklif etdi. Akkumulyatordan tok olib işlaydigan elektr dvigatelli A. lar b-n ham köpgina tajribalar ötkazildi. Içki yonuv dvigateli ixtiro qilingandan keyin A. lar muntazam rivojlantirila boşlandi. A.larga benzin va kerosin b-n işlaydigan dvigatellar örnatiş borasida turli mamlakatlarning köpgina ixtiroçilari iş olib bordilar. 1885 — 86 y.larda Germaniyada Daymler benzin b-n işlaydigan dvigatelni mototsiklga, Bens esa uç ğildirakli A.ga örnatdi. Temir ğildiraklar örniga yaxlit rezina şinalar, 1890 y.dan esa pnevmatik rezina şinalar işlatila boşladi. Avtomobilsozlik dastlab Fransiyada, söngra AQŞ, Germaniya va Yaponiyada rivojlandi.
Özbekiston mustaqillikka erişganidan söng avtomobil sanoati rivojlangan mamlakatlar qatoriga qöşildi. Asaka ş. (Andijon viloyati) da Janubiy Koreyaning DEU korporatsiyasi b-n hamkorlikda barpo etilgan «ÖzDEU avto» qöşma korxonasida 1996 y.dan boşlab «Neksiya», «Damas» va «Tiko» yengil avtomobillari işlab çiqara boşlandi. 1999 y.da Samarqandda işga tuşgan «SamKoçAvto» özbek-turk qöşma korxonasi M23.9, M24.9, M29 rusumli avtobuslar va 35.9, 65.9, 80.12, 85.12, 85.14 rusumli har xil yuk avtomobillari işlab çiqaradi (q. Avtomobil sanoati).
A. turlari. A. ning transport, maxsus va poygaga muljallangan xillari bor. Transport A.lari yengil A., avtobus va yuk A. larga bölinadi. Maxsus A. ma'lum işlar uçun möljallanadi va tegişli uskunalar b-n jihozlanadi. Öt öçiriş, un taşiş, sement gaşiş, sanitariya A.lari, axlat taşiydigan, avtokranlar, avtoyuklagiçlar va b. maxsus A.lar şular jumlasidan. Poyga A. sportda işlatiladi. Yengil A. 2 dan 8 tagaça örinli böladi. Ular berk kuzovli (sedan va limuzin), oçiq kuzovli (faeton) va oçiladigan kuzovli (kabriolet) bölişi mumkin. Yuk A. 0,25 t dan 100 t gaça va undan ortiq yuklarni taşiydigan kuzovli, tirkamalar, yarim tirkamalarni tortiş uçun muljallangan kuzovsiz böladi. Ötuvçanligi böyiça tekis va qiyin yöllarda yuradigan, harakatlanuvçi qismning tuzilişi böyiça ğildirakli, ğildirak-gusenitsali, yarim gusenitsali, pnevmatik galtakli va b. xillarga bölinadi.
A tuzilişi. Avtomobil dvigatel, transmissiya, yuriş qismi, boşqariş mexanizmi, elektr jihozlar, kuzov yoki kabinadan iborat. Dvigatelning turiga qarab, buğli A. (keng tarqalmadi), benzinli A. (yengil va yuk A.), dizelli A. (yuk A., avtobuslar, yengil A.), gaz-ballonli avtomobil (yengil, yuk A., avtobuslar), gaz generatorli avtomobil (oğir yuk taşiydigan A.), akkumulyatorlar batareyasida işlaydigan A. (elektromobillar) xillarga bölinadi (yana q. Avtomobil dvigateli). Transmissiya (kuç uzatmasi) dvigatelning aylantiruvçi momentini A.ning harakatlantiruvçi qismiga (ğildiraklar, gusenitsalar va b.ga) uzatadi. Uning mexaniq elektr-mexaniq gidromexanik xillari bor. Mexanik transmissiya eng kengtarqalgan. U, odatda, tişlaşiş muftasi, uzatmalar qutisi, kardanli uzatma, boş uzatma, differensialyaan taşkil topadi. Yuriş qismi rama, osma, öq (köpriklar) va ğildiraklardan iborat. Ramaga kuzov, kabina, dvigatel, uzatmalar qutisi va b. mexanizm va uzellar mahkamlanadi. Yengil A. va avtobuslarda kuzovi rama vazifasini bajaradi. Osma rama (kuzov) b-n öqlarni elastik boglaydi va dinamik kuçlarni yumşatadi. Ğildiraklarning mustaqil osmasi keng tarqalgan. Boşqariş mexanizmlariga rul boşqarmasi va tormoz tizimlari kiradi. Rul boşqarmasi A.ning harakat yönalişini özgartiriş uçun xizmat qiladi. Rul çambaragi burilganda valni, val esa öz navbatida rul mexanizmlarini, u esa sapfalarga örnatilgan old gildi-raklarni buradi. A. ni boşqarişni yengillaştiriş uçun rul yuritmasiga gidravlik, pnevmatik yoki gidropnevmatik kuçaytirgiç örnatiladi. Tormoz tizimi A. harakatini sekinlaştiriş, töxtatiş va bir joyda töxtatib turiş (qöl tormoz yerdamida) uçun xizmat qiladi. Iş tormozi barça ğildiraklarga ta'sir etadi. Har qaysi ğildirakka gidravlik, pnevmatik yoki pnevmogidravlik yuritma b-n ta'sir etuvçi barabanli yoki diskli tormoz mexanizmi örnatiladi. Tormozlaş vaqtida friksion nakladkali tormoz kolodkalari ğildiraklardagi tormoz barabanlari yoki disklarga qisiladi. Katta avtobuslar va ogir yuk A.lariga qöşimça sekinlaştiruvçi tormoz örnatiladi. Elektr jihozlar tok manbai (akkumulyatorlar batareyasi va dvigatelga örnatilgan generator) va iste'molçilaridan iborat; dvigatelni öt oldiriş va yurgizib yuboriş tizimini işlatiş, taşqi va içki yoritiş, yoruğlik va tovuş signallari uçun zarur böladi.
A. konstruksiyalari borgan sari takomillaştirib borilmoqda. A. konstruksiyasi köpgina omillar, mas, yöl va iqlim şaroitlari, yölovçilar soni hamda yuk hajmi va b.ni hisobga olib yaratiladi. Konstruktorlar A. larni loyihalaşda ularning sigimi, puxtaligi, tejamliligi, boş-qariş osonligi, şinamligi, ötağonligi va b. xususiyatlarini hisobga oladilar.
Capeap Qodirov.
Q.: Avtomobil dvigateli, Avtomobil sanoati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АВТОМОБИЛЬ (авто ... ва лот. mobilis — ҳаракатчан) — двигатель ёрдамида ҳаракатга келтириладиган рельссиз транспорт воситаси. Йўловчилар ва юк ташишга мўлжалланган.
1751 — 52 й.ларда Нижний Новгород губерняси (Россия) деҳқони Леонтий Шамшуренков икки киши оёғи б-н юргизиладиган «ўзиюрар аравача» қурди. И. П. Кулибин бир қанча муҳим механизмларни, мас, узатмалар қутисини таклиф қилди. Буғ машинаси пайдо бўлгандан кейин ихтирочилар ундан механик аравада фойдаланишга ҳаракат қилдилар.
1769 — 70 й.ларда француз ҳарбий муҳандиси Н. Ж. Кюньо артиллерия тўплари учун 3 ғилдиракли буғ араваси қурди. Алглияда 1802 й.да Тревитник буғ машинаси ўрнатилган А. қурди. 1830 й.да рус устаси К. Янкевич буғ А.ларига темирдан ясалган 100 дан ортиқ газ қувурли буғ қозони ўрнатишни таклиф этди. Аккумулятордан ток олиб ишлайдиган электр двигателли А. лар б-н ҳам кўпгина тажрибалар ўтказилди. Ички ёнув двигатели ихтиро қилингандан кейин А. лар мунтазам ривожлантирила бошланди. А.ларга бензин ва керосин б-н ишлайдиган двигателлар ўрнатиш борасида турли мамлакатларнинг кўпгина ихтирочилари иш олиб бордилар. 1885 — 86 й.ларда Германияда Даймлер бензин б-н ишлайдиган двигателни мотоциклга, Бенц эса уч ғилдиракли А.га ўрнатди. Темир ғилдираклар ўрнига яхлит резина шиналар, 1890 й.дан эса пневматик резина шиналар ишлатила бошлади. Автомобилсозлик дастлаб Францияда, сўнгра АҚШ, Германия ва Японияда ривожланди.
Ўзбекистон мустақилликка эришганидан сўнг автомобиль саноати ривожланган мамлакатлар қаторига қўшилди. Асака ш. (Андижон вилояти) да Жанубий Кореянинг ДЭУ корпорацияси б-н ҳамкорликда барпо этилган «ЎзДЭУ авто» қўшма корхонасида 1996 й.дан бошлаб «Нексия», «Дамас» ва «Тико» енгил автомобиллари ишлаб чиқара бошланди. 1999 й.да Самарқандда ишга тушган «СамКочАвто» ўзбек-турк қўшма корхонаси М23.9, М24.9, М29 русумли автобуслар ва 35.9, 65.9, 80.12, 85.12, 85.14 русумли ҳар хил юк автомобиллари ишлаб чиқаради (қ. Автомобиль саноати).
А. турлари. А. нинг транспорт, махсус ва пойгага мулжалланган хиллари бор. Транспорт А.лари енгил А., автобус ва юк А. ларга бўлинади. Махсус А. маълум ишлар учун мўлжалланади ва тегишли ускуналар б-н жиҳозланади. Ўт ўчириш, ун ташиш, цемент гашиш, санитария А.лари, ахлат ташийдиган, автокранлар, автоюклагичлар ва б. махсус А.лар шулар жумласидан. Пойга А. спортда ишлатилади. Енгил А. 2 дан 8 тагача ўринли бўлади. Улар берк кузовли (седан ва лимузин), очиқ кузовли (фаэтон) ва очиладиган кузовли (кабриолет) бўлиши мумкин. Юк А. 0,25 т дан 100 т гача ва ундан ортиқ юкларни ташийдиган кузовли, тиркамалар, ярим тиркамаларни тортиш учун мулжалланган кузовсиз бўлади. Ўтувчанлиги бўйича текис ва қийин йўлларда юрадиган, ҳаракатланувчи қисмнинг тузилиши бўйича ғилдиракли, ғилдирак-гусеницали, ярим гусеницали, пневматик галтакли ва б. хилларга бўлинади.
А тузилиши. Автомобиль двигатель, трансмиссия, юриш қисми, бошқариш механизми, электр жиҳозлар, кузов ёки кабинадан иборат. Двигателнинг турига қараб, буғли А. (кенг тарқалмади), бензинли А. (енгил ва юк А.), дизелли А. (юк А., автобуслар, енгил А.), газ-баллонли автомобиль (енгил, юк А., автобуслар), газ генераторли автомобиль (оғир юк ташийдиган А.), аккумуляторлар батареясида ишлайдиган А. (электромобиллар) хилларга бўлинади (яна қ. Автомобиль двигатели). Трансмиссия (куч узатмаси) двигателнинг айлантирувчи моментини А.нинг ҳаракатлантирувчи қисмига (ғилдираклар, гусеницалар ва б.га) узатади. Унинг механиқ электр-механиқ гидромеханик хиллари бор. Механик трансмиссия энг кенгтарқалган. У, одатда, тишлашиш муфтаси, узатмалар қутиси, карданли узатма, бош узатма, дифференциаляан ташкил топади. Юриш қисми рама, осма, ўқ (кўприклар) ва ғилдираклардан иборат. Рамага кузов, кабина, двигатель, узатмалар қутиси ва б. механизм ва узеллар маҳкамланади. Енгил А. ва автобусларда кузови рама вазифасини бажаради. Осма рама (кузов) б-н ўқларни эластик боглайди ва динамик кучларни юмшатади. Ғилдиракларнинг мустақил осмаси кенг тарқалган. Бошқариш механизмларига руль бошқармаси ва тормоз тизимлари киради. Руль бошқармаси А.нинг ҳаракат йўналишини ўзгартириш учун хизмат қилади. Руль чамбараги бурилганда вални, вал эса ўз навбатида руль механизмларини, у эса цапфаларга ўрнатилган олд гилди-ракларни буради. А. ни бошқаришни енгиллаштириш учун руль юритмасига гидравлик, пневматик ёки гидропневматик кучайтиргич ўрнатилади. Тормоз тизими А. ҳаракатини секинлаштириш, тўхтатиш ва бир жойда тўхтатиб туриш (қўл тормоз ердамида) учун хизмат қилади. Иш тормози барча ғилдиракларга таъсир этади. Ҳар қайси ғилдиракка гидравлик, пневматик ёки пневмогидравлик юритма б-н таъсир этувчи барабанли ёки дискли тормоз механизми ўрнатилади. Тормозлаш вақтида фрикцион накладкали тормоз колодкалари ғилдираклардаги тормоз барабанлари ёки дискларга қисилади. Катта автобуслар ва огир юк А.ларига қўшимча секинлаштирувчи тормоз ўрнатилади. Электр жиҳозлар ток манбаи (аккумуляторлар батареяси ва двигателга ўрнатилган генератор) ва истеъмолчиларидан иборат; двигателни ўт олдириш ва юргизиб юбориш тизимини ишлатиш, ташқи ва ички ёритиш, ёруғлик ва товуш сигналлари учун зарур бўлади.
А. конструкциялари борган сари такомиллаштириб борилмоқда. А. конструкцияси кўпгина омиллар, мас, йўл ва иқлим шароитлари, йўловчилар сони ҳамда юк ҳажми ва б.ни ҳисобга олиб яратилади. Конструкторлар А. ларни лойиҳалашда уларнинг сигими, пухталиги, тежамлилиги, бош-қариш осонлиги, шинамлиги, ўтағонлиги ва б. хусусиятларини ҳисобга оладилар.
Capeap Қодиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.