Aydar köli
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 233-b. — ziyouz.com
Aydar köli (Haydar köli) - Nurota tizma toğlarining şim. etagidagi köl. Şim. qirğoqlari Şarqiy Qizilqumga tutaşadi. Jizzax va Navoiy viloyatlari hududida. A.k. örni Şim. Nurota yoni tektonik bukilmasidan iborat. 1969 y.gaça Aydar şörxogi (botiği)da mayda şör köllar va şörlar (Jalpoqşör) keng tarqalgan edi. 1968—69 y.larda yoğingarçilikning haddan taşqari köp bölişi tufayli Sirdaryo oqimining bir qismi (qariyb 21 km3) Çordara suv ombori va Arnasoy orqali Aydar botiğiga oqizildi, çunki Orol dengiziga oqiziş uçun şunça suv Sirdaryo özaniga siğmas edi. A.k. şu tariqa taşkil topdi. A.k.ning toğ etagidagi jan. qirğoqlari ança tekis va suv osti yon bağirlari nisbatan tikroq, şim. qirğoqlari notekis va qiya, orol va yarim orollar mavjud. A.k. ning şim. qismi ança sayoz, örtaça çuq. 10—12 m, çuqur joylari 26—30 m, ayrim joylarda çuq. 40 m gaça. A.k. tor yölaklar orqali Tuzkon va Arnasoy köllari b-n tutaşgan. A.k. Jizzax viloyatidagi Oqbuloq, Sangzor daryosining Qiyli taşlamasi, Çordara suv ombori va Arnasoyga quyilayotgan Markaziy Mirzaçöl taşlamasi oqimi hisobiga töyinadi. 1994—95 y.larda qiş va bahorda Çordara suv omboridan katta hajmda suv kelişi natijasida Arnasoy, Tuzkon va Aydar köllarining suv mayd. 184 ming ga dan 320 ming gektarga yetdi. Uz. 159 km, eni 26 km. Suvining minerallaşuv darajasi 1 l da qariyb 12—15 g va undan ortiq. A.k.ning qirğoqqa yaqin sayoz joylari va orollari atrofi qamiş va b. suv ösimliklari b-n band. A.k. da zoğora baliq, laqqa baliq, sudak, tovon baliq, leşç va b. baliq turlari mavjud. Baliq ovlanadi (yiliga örtaça 3 ming t dan ziyod). Qoravoy, saqoquş, çayka, yovvoyi ördak va b. suvda suzuvçi quşlar yaşaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЙДАР КЎЛИ (Ҳайдар кўли) - Нурота тизма тоғларининг шим. этагидаги кўл. Шим. қирғоқлари Шарқий Қизилқумга туташади. Жиззах ва Навоий вилоятлари ҳудудида. А.к. ўрни Шим. Нурота ёни тектоник букилмасидан иборат. 1969 й.гача Айдар шўрхоги (ботиғи)да майда шўр кўллар ва шўрлар (Жалпоқшўр) кенг тарқалган эди. 1968—69 й.ларда ёғингарчиликнинг ҳаддан ташқари кўп бўлиши туфайли Сирдарё оқимининг бир қисми (қарийб 21 км3) Чордара сув омбори ва Арнасой орқали Айдар ботиғига оқизилди, чунки Орол денгизига оқизиш учун шунча сув Сирдарё ўзанига сиғмас эди. А.к. шу тариқа ташкил топди. А.к.нинг тоғ этагидаги жан. қирғоқлари анча текис ва сув ости ён бағирлари нисбатан тикроқ, шим. қирғоқлари нотекис ва қия, орол ва ярим ороллар мавжуд. А.к. нинг шим. қисми анча саёз, ўртача чуқ. 10—12 м, чуқур жойлари 26—30 м, айрим жойларда чуқ. 40 м гача. А.к. тор йўлаклар орқали Тузкон ва Арнасой кўллари б-н туташган. А.к. Жиззах вилоятидаги Оқбулоқ, Сангзор дарёсининг Қийли ташламаси, Чордара сув омбори ва Арнасойга қуйилаётган Марказий Мирзачўл ташламаси оқими ҳисобига тўйинади. 1994—95 й.ларда қиш ва баҳорда Чордара сув омборидан катта ҳажмда сув келиши натижасида Арнасой, Тузкон ва Айдар кўлларининг сув майд. 184 минг га дан 320 минг гектарга етди. Уз. 159 км, эни 26 км. Сувининг минераллашув даражаси 1 л да қарийб 12—15 г ва ундан ортиқ. А.к.нинг қирғоққа яқин саёз жойлари ва ороллари атрофи қамиш ва б. сув ўсимликлари б-н банд. А.к. да зоғора балиқ, лаққа балиқ, судак, товон балиқ, лешч ва б. балиқ турлари мавжуд. Балиқ овланади (йилига ўртача 3 минг т дан зиёд). Қоравой, сақоқуш, чайка, ёввойи ўрдак ва б. сувда сузувчи қушлар яшайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.