Ayniy

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 241–242-b. — ziyouz.com

Ayniy (taxallusi; asl ismi Sadriddin Saidmurodzoda) (1878.15.4, Buxoro viloyati, Ğijduvon tumani — 1954.15.6, Duşanba) — yozuvçi, olim, jamoat arbobi. Özbek va tojik tilida yozgan. Tojikiston FA akad. va birinçi prezidenti (1951—54), Özbekiston FA faxriy a'zosi (1943), Tojikistonda xizmat körsatgan fan arbobi (1940), filol. fanlari d-ri (1948), prof. (1950). Avval eski maktabda (1884—87), keyin madrasalar: Mir Arab (1890—91), Olimxon (1892—93), Badalbek (1894—96), Hoji Zohid (1896-99), Kökaldoş (1899-1900) da tahsil olgan. Ahmad Doniş va ozarbayjon yozuvçisi Hoja Maroğiyning hamda jadid ma'rifatparvarlarining asarlari uning dunyoqaraşiga sezilarli ta'sir körsatadi. A. Buxoroda yangi usuldagi maktablar oçadi, ular uçun öquv qöllanmalar, ommani ilm-ma'rifatga çaqiruvçi şe'r va hikoyalardan iborat «Yoşlar tarbiyasi» (1909) darsligini tuzadi. «Yoş buxoroliklar» harakatida faol qatnaşadi. 1918—21 y.larda tojikça, özbekça marş, qöşiq va şe'rlar yaratadi. «Buxoro jallodlari» (1922) povesti, «Buxoro mangit amirligining tarixi» (1921) asarida Buxoroning ijtimoiy-siyosiy hayoti ifodalangan. «Odina», «Qiz bola yoki Xolida» (1924), «Tojik adabiyotidan namunalar» (1926), «Qul bobo yoki ikki ozod» (1928) kabi qissa, hikoya, oçerklari muhim ahamiyatga ega. A. tojik va özbek adabiyotlarining ming yillik tarixiy taraqqiyotida yetişib çiqqan 200 dan ortiq şoir, tarixçi, olim, tazkiranavislar hayoti va ijodi haqida ma'lumot beradi. A. 1927-29 y.larda yirik romani «Doxunda»ni tojik tilida naşr ettirdi. 1934 y.da esa özbek tilida «Qullar» romanini yaratdi. Unda özbek va tojik xalqining yuz yillik hayoti aks etadi. A.ning «Eski maktab» (1935) asarida eski maktabdagi öqiş va öqitiş haqida hikoya qilinadi. Yigirmançi yillarda e'lon qilingan qator hajviy asarlari, «Yana bu qaysi gördan çiqdi», «Puling halol bölsa, tuy qil» (1924), «Maşrab bobo», «Ye, tönim» (1925), «Bilganim yöq», «Kengaş» (1926) kabi özbekça felyetonlari, hajviy şe'r va maqolalari, ayniqsa, «Sudxörning ölimi» (1939) hajviy povesti yozuvçining mohir satirik ekanligini körsatdi. Muqanna va Temurmalik boşçiligidagi xalq qözğolonini aks ettiruvçi adabiy-tarixiy oçerklar yozdi. U tört qismdan iborat «Esdaliklar»ida (1949—54) Buxoroning ötmiş hayoti va öşa davr ijtimoiy-madaniy muhitini yoritadi. A. adabiyotşunos, tilşunos, şarqşunos olim sifatida «Firdavsiy va uning «Şohnoma»si haqida» (1934), «Kamol Xöjandiy», «Şayxurrais Abu Ali ibn Sino» (1939), «Ustod Rudakiy» (1940), «Şayx Muslihiddin Sa'diy Şeroziy» (1942), «Alişer Navoiy» (1948), «Zayniddin Vosifiy» (uning «Badoye ul-vaqoye» asari haqida»), «Mirza Abdulqodir Bedil», Muqimiy, Ğafur Ğulom va Said Nazar haqidagi asarlari özbek va tojik adabiyotşunosligi va tanqidçiligida, «Fors va tojik tillari haqida», «Tojik tili» kabi ilmiy işlari tojik tilşunosligida muhim voqea böldi. A.ning «Doxunda», «Qullar», «Sudxörning ölimi» va «Esdaliklar» asarlari xorijiy tillarga tarjima qilingan. Özbekiston va Tojikiston Respublikalaridagi bir qator şahar, tumanlar, qişloqlar, köçalar, maktablar, kutubxonalar, san'at va madaniyat muassasalari A. nomiga qöyilgan. Samarqandda A. yodgorlik uy-muzeyi oçilgan (1967).

As: 1-8-jildlar, T., 1963-1967.

Ad.: Hasanov M., Ayniy çamani, T., 1978.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АЙНИЙ (тахаллуси; асл исми Садриддин Саидмуродзода) (1878.15.4, Бухоро вилояти, Ғиждувон тумани — 1954.15.6, Душанба) — ёзувчи, олим, жамоат арбоби. Ўзбек ва тожик тилида ёзган. Тожикистон ФА акад. ва биринчи президенти (1951—54), Ўзбекистон ФА фахрий аъзоси (1943), Тожикистонда хизмат кўрсатган фан арбоби (1940), филол. фанлари д-ри (1948), проф. (1950). Аввал эски мактабда (1884—87), кейин мадрасалар: Мир Араб (1890—91), Олимхон (1892—93), Бадалбек (1894—96), Ҳожи Зоҳид (1896-99), Кўкалдош (1899-1900) да таҳсил олган. Аҳмад Дониш ва озарбайжон ёзувчиси Ҳожа Мароғийнинг ҳамда жадид маърифатпарварларининг асарлари унинг дунёқарашига сезиларли таъсир кўрсатади. А. Бухорода янги усулдаги мактаблар очади, улар учун ўқув қўлланмалар, оммани илм-маърифатга чақирувчи шеър ва ҳикоялардан иборат «Ёшлар тарбияси» (1909) дарслигини тузади. «Ёш бухороликлар» ҳаракатида фаол қатнашади. 1918—21 й.ларда тожикча, ўзбекча марш, қўшиқ ва шеърлар яратади. «Бухоро жаллодлари» (1922) повести, «Бухоро мангит амирлигининг тарихи» (1921) асарида Бухоронинг ижтимоий-сиёсий ҳаёти ифодаланган. «Одина», «Қиз бола ёки Холида» (1924), «Тожик адабиётидан намуналар» (1926), «Қул бобо ёки икки озод» (1928) каби қисса, ҳикоя, очерклари муҳим аҳамиятга эга. А. тожик ва ўзбек адабиётларининг минг йиллик тарихий тараққиётида етишиб чиққан 200 дан ортиқ шоир, тарихчи, олим, тазкиранавислар ҳаёти ва ижоди ҳақида маълумот беради. А. 1927-29 й.ларда йирик романи «Дохунда»ни тожик тилида нашр эттирди. 1934 й.да эса ўзбек тилида «Қуллар» романини яратди. Унда ўзбек ва тожик халқининг юз йиллик ҳаёти акс этади. А.нинг «Эски мактаб» (1935) асарида эски мактабдаги ўқиш ва ўқитиш ҳақида ҳикоя қилинади. Йигирманчи йилларда эълон қилинган қатор ҳажвий асарлари, «Яна бу қайси гўрдан чиқди», «Пулинг ҳалол бўлса, туй қил» (1924), «Машраб бобо», «Е, тўним» (1925), «Билганим йўқ», «Кенгаш» (1926) каби ўзбекча фельетонлари, ҳажвий шеър ва мақолалари, айниқса, «Судхўрнинг ўлими» (1939) ҳажвий повести ёзувчининг моҳир сатирик эканлигини кўрсатди. Муқанна ва Темурмалик бошчилигидаги халқ қўзғолонини акс эттирувчи адабий-тарихий очерклар ёзди. У тўрт қисмдан иборат «Эсдаликлар»ида (1949—54) Бухоронинг ўтмиш ҳаёти ва ўша давр ижтимоий-маданий муҳитини ёритади. А. адабиётшунос, тилшунос, шарқшунос олим сифатида «Фирдавсий ва унинг «Шоҳнома»си ҳақида» (1934), «Камол Хўжандий», «Шайхурраис Абу Али ибн Сино» (1939), «Устод Рудакий» (1940), «Шайх Муслиҳиддин Саъдий Шерозий» (1942), «Алишер Навоий» (1948), «Зайниддин Восифий» (унинг «Бадое ул-вақое» асари ҳақида»), «Мирза Абдулқодир Бедил», Муқимий, Ғафур Ғулом ва Саид Назар ҳақидаги асарлари ўзбек ва тожик адабиётшунослиги ва танқидчилигида, «Форс ва тожик тиллари ҳақида», «Тожик тили» каби илмий ишлари тожик тилшунослигида муҳим воқеа бўлди. А.нинг «Дохунда», «Қуллар», «Судхўрнинг ўлими» ва «Эсдаликлар» асарлари хорижий тилларга таржима қилинган. Ўзбекистон ва Тожикистон Республикаларидаги бир қатор шаҳар, туманлар, қишлоқлар, кўчалар, мактаблар, кутубхоналар, санъат ва маданият муассасалари А. номига қўйилган. Самарқандда А. ёдгорлик уй-музейи очилган (1967).

Ас: 1-8-жилдлар, Т., 1963-1967.

Ад.: Ҳасанов М., Айний чамани, Т., 1978.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.