Sadriddin Ayniy

Sadriddin Ayniy (taxallusi; asl ismi — Sadriddin Saidmurodzoda; 1878-yil 15-aprel, Ğijduvon tumani — 1954-yil 15-iyul, Stalinobod, hozirgi Duşanbe) — tojik va özbek tillarida asarlar yozgan adib, adabiyotşunos, tarixçi va jamoat arbobi. Rusça Vikipediyaga köra, u yangi tojik adabiyotining asosçisi va yangi özbek adabiyotini boşlab bergan yozuvçilardan biri hisoblanadi. 1951-yildan umrining oxirigaça Tojikiston Fanlar akademiyasining birinçi prezidenti bölgan.1

Rusça Vikipediyaga köra, Ayniy hozirgi Ğijduvon tumanidagi Soktare qişloğida dehqon oilasida tuğilgan. 1890-yilda ota-onasi vabodan vafot etgaç, akasi uni Buxoroga olib ketgan. ÖzME'ga köra, u avval eski maktabda, söngra Buxoroning Mir Arab, Olimxon, Badalbek, Hoji Zohid va Kökaldoş madrasalarida 1890–1900-yillar oraliğida öqigan. Ahmad Doniş, ozarbayjon adibi Hoja Marağiy va jadid ma'rifatparvarlarining asarlari uning qaraşlariga katta ta'sir qilgan.

Ayniy Buxoroda yangi usul maktablarini oçgan va ular uçun 1909-yilda «Yoşlar tarbiyasi» darsligini tuzgan; «Yoş buxoroliklar» harakatida qatnaşgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1917-yil aprelida amir tarafdorlari uyuştirgan namoyişga qöşilişdan boş tortgani uçun u 75 darra bilan jazolanib, zindonga taşlangan va tez orada ozod etilgan. Söngra yangi hokimiyatni quvvatlab, Buxoroda sovet tuzumi örnatilişida qatnaşgan. U 1934-yilda Sovet yozuvçilarining birinçi qurultoyida iştirok etgan, SSSR Oliy Kengaşiga deputat bölib saylangan.

ÖzME'ga köra, 1918–1921-yillarda Ayniy tojik va özbek tillarida marş, qöşiq va şe'rlar yozgan. «Buxoro manğit amirligining tarixi» (1921) va «Buxoro jallodlari» (1922) asarlarida amirlik davri ijtimoiy hayotini tasvirlagan. 1924-yilda e'lon qilingan «Odina» qissasi rusça Vikipediyaga köra yangi tojik nasrining boşlanişi sanaladi. Tojikça «Doxunda» romani 1927–1929-yillarda yaratilgan. 1934-yilda Toşkentda özbek tilida çop etilgan «Qullar» romani özbek va tojik xalqlarining 19-asr boşidan 20-asr 30-yillarigaça bölgan hayotini qamrab oladi; bu asar keyingi yili tojik tilida ham çiqqan.

Yozuvçi hajviy asarlari bilan ham tanilgan: 1920-yillarda özbek tilida bir qator felyetonlar yozgan, 1939-yilda esa «Sudxörning ölimi» qissasini yaratgan. Rusça Vikipediyaga köra, undagi baxil Qori Işkamba obrazi Balzakning Gobsegi va Gogolning Plyuşkini bilan qiyoslanadi. «Eski maktab» (1935) asari maktab ta'limini, tört qismli «Esdaliklar» (1949–1954) esa asrlar çegarasidagi Buxoro hayotini yoritadi; «Esdaliklar»ning dastlabki ikki qismi uçun 1950-yilda unga Stalin mukofoti berilgan.

ÖzME'ga köra, Ayniy 1926-yilda tuzgan «Tojik adabiyotidan namunalar» antologiyasida ikki xalq adabiyotining ming yillik tarixida yetişgan 200 dan ortiq şoir va olimlar haqida ma'lumot bergan. U Firdavsiy, Kamol Xöjandiy, Abu Ali ibn Sino, Rudakiy, Sa'diy, Alişer Navoiy, Vosifiy, Bedil, Muqimiy va Ğafur Ğulom haqida tadqiqotlar yozgan, Tojik tili va fors tiliga oid ilmiy işlar qoldirgan. 1948-yilda filologiya fanlari doktori, 1950-yilda professor bölgan; 1943-yilda Özbekiston Fanlar akademiyasining faxriy a'zosi etib saylangan.

Ayniyning asosiy asarlari rus, fransuz, polyak, çex, urdu va boşqa tillarga tarjima qilingan. Özbekiston va Tojikistondagi köplab şahar, tuman, köça, maktab va madaniyat muassasalari uning nomi bilan atalgan. 1967-yilda Samarqandda yozuvçining uy-muzeyi oçilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1998-yilda unga vafotidan söng «Tojikiston Qahramoni» unvoni berilgan, 2001-yilda esa Özbekistonning «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni bilan taqdirlangan.