Ğijduvon tumani

Ğijduvon tumani — Buxoro viloyatidagi ma'muriy tuman, viloyatning şimoli-şarqiy çekkasida joylaşgan. Markazi — Ğijduvon şahri. Tuman 1926-yil 29-sentabrda taşkil etilgan; ÖzME'ga köra, 1935–1938-yillarda u Akmal Ikromov nomi bilan atalgan. Şimoli-şarq va janubi-şarqda Navoiy viloyatining Konimex va Karmana tumanlari, janubda Vobkent, ğarbda Şofirkon tumanlari bilan çegaradoş.1

Özbekça Vikipediyaga köra, 10-asr sayyoh-olimi Şamsiddin al-Muqaddasiy öz asarida bu joyni «Ğujdevon» (Ğijdevor) deb atab, uni şaharga öxşaş yirik qişloq sifatida ta'riflagan. Hudud qadimdan Zarafşon vohasining muhim manzillaridan biri bölgan. Bu yerda tasavvufdagi xojagon tariqatining asosçisi Abduxoliq Ğijduvoniy yaşab ötgan; özbekça Vikipediyaga köra, adib Sadriddin Ayniy ham şu tumandan çiqqan.

Tuman hududi ğarb tomon pasayib boruvçi tekislikdan iborat. ÖzME'ga köra, şimoliy qismining katta bölagini Qizilqum çöli egallaydi, şimol va şimoli-şarqda Qoratoğ tizmasining ğarbiy çekkalari joylaşgan. Eng baland nuqtalar 485–505 metrga yetadi, Ğijduvon şahri atrofida esa balandlik 240–248 metr. Şimoli-ğarbdagi Oyoqoğitma berk botiğining nisbiy çuqurligi 133 metr bölib, uning markazida taşlama suvlardan hosil bölgan Oyoqoğitma köli bor.

Iqlimi keskin kontinental, subtropik belgilarga ega çöl iqlimi. ÖzME'ga köra, iyulning örtaça harorati 26–28 daraja, eng yuqori harorat 45 darajaga, eng past harorat esa –25 darajaga yetgan. Yiliga 130–150 mm yoğin tuşadi, asosan qiş va bahorda. Vegetatsiya davri 200–210 kun. Dehqonçilik Zarafşon daryosidan çiqarilgan Sultonobod, Jilvon, Qalqonrud, Pirmast ariqlari va Amu-Buxoro maşina kanali tarmoqlari orqali suğoriladi. Çölda saksovul, qandim, yulğun, şuvoq kabi ösimliklar, jayron, qarsoq, çiyaböri, tuvaloq kabi hayvon va quşlar uçraydi.

ÖzME'ga köra, tuman maydoni 3,94 ming km², 2005-yilda aholisi 239 ming kişi bölgan. Özbekça Vikipediya esa maydonni 3,84 ming km² deb körsatadi va 2026-yil 1-yanvar holatiga aholini 331 900 kişi deb beradi; ulardan 96 300 nafari şaharlarda, 235 600 nafari qişloqlarda yaşaydi. Aholining asosiy qismi özbeklar, şuningdek tojik, rus, qozoq, tatar va boşqa millat vakillari ham istiqomat qiladi. Tumanda bitta şahar — Ğijduvon, bir neça şaharça va qişloq fuqarolari yiğinlari bor.

Qişloq xöjaligida paxtaçilik va ğallaçilik asosiy örin tutadi, çorvaçilik va sabzavotçilik ham rivojlangan. ÖzME'ga köra, suğoriladigan 22,1 ming gektar yerning 10,8 ming gektariga paxta, 7,2 ming gektariga don ekilgan. 1980-yilda maydoni 28,5 ming gektar bölgan Ğijduvon örmon xöjaligi taşkil etilgan.

Sanoat korxonalaridan paxta tozalaş, meva-sabzavot konserva, içimliklar işlab çiqariş zavodlari, töqimaçilik korxonasi, gilam va poyabzal işlab çiqariş sexlari faoliyat yuritadi. Özbekça Vikipediyaga köra, Ğijduvon paxta tozalaş zavodi 1936-yilda işga tuşirilgan. Tumanda kulolçilik, beşiksozlik, zargarlik, kaştaçilik kabi hunarmandçilik turlari qadimdan rivojlangan; Ğijduvon kulolçiligi Özbekistondagi taniqli sopol maktablaridan biri hisoblanadi.

Tuman hududidan Toşkent — Buxoro — Turkmanobod xalqaro avtomobil yöli va Buxoro — Toşkent temir yöli ötadi.

ÖzME'ga köra, tumanda 66 umumiy ta'lim maktabi, litsey va kasb-hunar kollejlari, markaziy kutubxona va uning ellikdan ortiq bölimi, muzeylar va sport inşootlari bor. 1931-yildan mahalliy gazeta çiqadi; 1991-yildan u «Ğijduvon hayoti» deb ataladi.

Tumandagi tarixiy yodgorliklar orasida 12-asrga oid Abduxoliq Ğijduvoniy masjidi va maqbarasi, Mirzo Uluğbek 1432–1433-yillarda qurdirgan madrasa, 15–16-asrlarga oid Toşmasjid va Dehqonobod xonaqosi, 17-asrga oid Xoja Soktari masjidi hamda Çorsu masjidi alohida ajralib turadi.